Ο φόβος δεν είναι αδυναμία· είναι μηχανισμός επιβίωσης που χρειάζεται εκπαίδευση
Φόβος.
Η λέξη και μόνο κάνει κάποιους ανθρώπους να νιώθουν άβολα. Άλλοι τη συνδέουν με αδυναμία, δειλία ή αποτυχία. Άλλοι προσπαθούν να την αρνηθούν, λέγοντας ότι «δεν φοβούνται τίποτα». Άλλοι ντρέπονται να παραδεχτούν ότι φοβούνται, επειδή έχουν μάθει να πιστεύουν ότι ο δυνατός άνθρωπος δεν πρέπει να αισθάνεται φόβο.
Αυτή είναι λανθασμένη αντίληψη.
Ο φόβος είναι ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς επιβίωσης σε όλη τη φύση. Υπάρχει επειδή βοηθά τον οργανισμό να αναγνωρίσει απειλές και να προετοιμαστεί για αντίδραση. Οι άνθρωποι βιώνουν φόβο τόσο απέναντι σε γνωστές απειλές όσο και απέναντι σε άγνωστες καταστάσεις που μπορεί να απειλήσουν την ευημερία, τη σωματική τους ακεραιότητα ή τη ζωή τους. Η φυσιολογική αντίδραση μάχης ή φυγής ενεργοποιείται μέσω του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και κινητοποιεί το σώμα απέναντι σε αντιλαμβανόμενο κίνδυνο.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι φοβόμαστε. Το πρόβλημα είναι τι κάνουμε με τον φόβο. Αν τον αρνηθούμε, μας αιφνιδιάζει. Αν τον αφήσουμε ανεξέλεγκτο, μπορεί να γίνει πανικός. Αν τον καταλάβουμε, τον αποδεχτούμε και εκπαιδευτούμε μέσα σε ελεγχόμενη πίεση, μπορεί να γίνει εργαλείο. Από τη σκοπιά του Combatives Group, ο άνθρωπος δεν μπορεί και δεν πρέπει να επιδιώξει να απαλλαγεί από τον φόβο· πρέπει να μάθει να τον χρησιμοποιεί προς όφελός του.
Η σύντομη απάντηση
Ο φόβος δεν είναι κακό συναίσθημα. Είναι φυσική, χρήσιμη και αναμενόμενη αντίδραση απέναντι στον κίνδυνο. Αυτό που χρειάζεται έλεγχο δεν είναι η ύπαρξη του φόβου, αλλά η μετάβασή του σε πανικό, αδράνεια, παράνοια ή λανθασμένη δράση.
Στην αυτοπροστασία και στην αυτοάμυνα, ο στόχος δεν είναι να γίνουμε άνθρωποι που δεν φοβούνται. Αυτό είναι και μη ρεαλιστικό και επικίνδυνο. Ο άνθρωπος που δεν αισθάνεται φόβο μπορεί να υποτιμήσει τον κίνδυνο, να πάρει λάθος αποφάσεις ή να μπει σε καταστάσεις που θα μπορούσε να είχε αποφύγει. Ο φόβος, όταν αναγνωρίζεται σωστά, είναι δείκτης. Μας λέει ότι κάτι χρειάζεται προσοχή.
Η σωστή εκπαίδευση δεν βασίζεται στο να «σκοτώσει» τον φόβο. Βασίζεται στο να μας μάθει να λειτουργούμε παρά τον φόβο. Αυτό γίνεται μέσα από ρεαλιστική προπόνηση, ψυχοσωματική πίεση, σενάρια, επανάληψη, εκτίμηση κινδύνου και σταδιακή εξοικείωση με καταστάσεις που προκαλούν ένταση. Το combatives.gr τονίζει ότι η ασφαλέστερη πορεία δεν είναι η πραγματική εμπειρία βίας, αλλά η ρεαλιστική προπόνηση υπό έντονη ψυχοσωματική πίεση.
Ο φόβος είναι αποδεκτός.
Ο πανικός δεν είναι στρατηγική.
Αυτό το άρθρο είναι για εσάς αν…
Αυτό το άρθρο είναι για όσους πιστεύουν ότι ο φόβος είναι κάτι που πρέπει να κρύβεται. Είναι για όσους θεωρούν ότι ο άνθρωπος που φοβάται είναι αδύναμος, ενώ στην πραγματικότητα ο φόβος είναι συχνά η πρώτη ένδειξη ότι το σώμα και το μυαλό έχουν αντιληφθεί πιθανό κίνδυνο.
Είναι επίσης για όσους έχουν νιώσει κάποτε ότι «πάγωσαν» σε μια δύσκολη στιγμή. Αυτό μπορεί να συμβεί σε πολλούς ανθρώπους. Η φυσιολογική αντίδραση σε κίνδυνο δεν περιορίζεται μόνο στη μάχη ή τη φυγή· στην πράξη, άνθρωποι μπορεί να βιώσουν πανικό, φυγή, μάχη ή πάγωμα, όπως αναλύεται και σε σχετικό άρθρο του combatives.gr για τις φυσιολογικές αντιδράσεις σε κίνδυνο.
Το άρθρο αφορά και όσους εκπαιδεύονται στην αυτοάμυνα και θέλουν να καταλάβουν γιατί οι τεχνικές από μόνες τους δεν αρκούν. Μπορεί κάποιος να ξέρει τι πρέπει να κάνει σε ήρεμη προπόνηση και να μη μπορεί να το εφαρμόσει όταν το σώμα του πλημμυρίσει από φόβο, αδρεναλίνη, σύγχυση και πίεση. Η τεχνική χωρίς ψυχική προετοιμασία είναι μισή εκπαίδευση.
Τέλος, είναι για όσους θέλουν να διαχωρίσουν τη διαχείριση φόβου από τη διαχείριση κινδύνου.
Δεν αρκεί να προσπαθούμε να νιώσουμε καλύτερα.
Πρέπει να μάθουμε να αξιολογούμε σωστά την πραγματική κατάσταση και να δρούμε ανάλογα.
Τι θα μάθετε
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε γιατί ο φόβος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εχθρός, αλλά ως φυσικός μηχανισμός επιβίωσης. Θα εξηγήσουμε γιατί δεν πρέπει να επιδιώκουμε την εξαφάνισή του, αλλά τον έλεγχό του μέσα από εμπειρία, εκπαίδευση και σωστή εκτίμηση κινδύνου.
Θα δούμε επίσης γιατί η δράση είναι βασικό αντίδοτο στην παράλυση του φόβου. Όταν ο φόβος οδηγεί σε αδράνεια, η αδράνεια τον μεγαλώνει. Όταν υπάρχει καθαρή, εκπαιδευμένη και αναλογική δράση, ο φόβος παύει να είναι το κέντρο της εμπειρίας και γίνεται πληροφορία που οδηγεί σε απόφαση.
Θα εξετάσουμε τη διαφορά ανάμεσα στον φόβο και στον πανικό. Ο φόβος μπορεί να μας προειδοποιήσει. Ο πανικός μπορεί να μας αποδιοργανώσει. Ο φόβος μπορεί να μας κάνει πιο προσεκτικούς. Ο πανικός μπορεί να μας κάνει ανίκανους να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει.
Θα δούμε ακόμη γιατί η σωστή εκπαίδευση πρέπει να βασίζεται στον κίνδυνο και όχι στον φόβο. Αυτό είναι κρίσιμο. Αν η εκπαίδευση βασίζεται στον φόβο, παράγει ανθρώπους αγχωμένους, καχύποπτους ή εξαρτημένους από «μαγικές» λύσεις. Αν βασίζεται στον κίνδυνο, παράγει ανθρώπους που αξιολογούν, αποφασίζουν και δρουν με μέτρο.
Βασικά σημεία
- Ο φόβος είναι φυσικός μηχανισμός επιβίωσης και όχι ένδειξη αδυναμίας.
- Δεν μπορούμε και δεν πρέπει να απαλλαγούμε πλήρως από τον φόβο. Πρέπει να μάθουμε να τον ελέγχουμε και να τον αξιοποιούμε.
- Η φυσιολογική αντίδραση σε απειλή μπορεί να κινητοποιήσει το σώμα για μάχη ή φυγή, αλλά υπό πίεση ο άνθρωπος μπορεί επίσης να παγώσει ή να αντιδράσει με σύγχυση.
- Ο φόβος γίνεται πρόβλημα όταν μετατρέπεται σε πανικό, αδράνεια, παράνοια ή λανθασμένη δράση.
- Η ρεαλιστική προπόνηση υπό ελεγχόμενη ψυχοσωματική πίεση βοηθά τον ασκούμενο να γίνει πιο άνετος με τον φόβο, χωρίς να χρειάζεται να βιώσει πραγματική βία.
- Η καλύτερη απάντηση στον φόβο δεν είναι η άρνηση, αλλά η εκπαιδευμένη δράση.
- Η σωστή αυτοπροστασία βασίζεται στη διαχείριση κινδύνου, όχι στην εμμονή με τον φόβο.
- Κανένας «Μάστερ» και κανένα σύστημα δεν έχει μαγικές λύσεις για τη βία. Η σοβαρή εκπαίδευση δίνει στρατηγική, πλαίσιο, κρίση και δοκιμασμένες δεξιότητες.
Εισαγωγή: Ο φόβος ως σύμμαχος, όχι ως εχθρός
Ο φόβος έχει κακή φήμη επειδή οι άνθρωποι τον συνδέουν με αδυναμία.
Σε πολλές κουλτούρες, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα που ασχολούνται με μάχη, πολεμικές τέχνες, ασφάλεια ή αυτοάμυνα, υπάρχει η τάση να παρουσιάζεται ο φόβος σαν κάτι που πρέπει να νικηθεί, να εξαφανιστεί ή να κρυφτεί. Αυτό δημιουργεί ψεύτικη εικόνα. Ο άνθρωπος που ισχυρίζεται ότι δεν φοβάται τίποτα δεν είναι απαραίτητα γενναίος. Μπορεί απλώς να μην έχει βρεθεί ακόμη σε κατάσταση που να ξεπερνά τη ζώνη άνεσής του.
Ο φόβος υπάρχει για λόγο. Μας κάνει να προσέχουμε, να σταματάμε, να αξιολογούμε, να αναζητούμε έξοδο, να παρατηρούμε κινήσεις και να λαμβάνουμε σοβαρά αυτό που συμβαίνει γύρω μας. Χωρίς φόβο, ο άνθρωπος θα έμπαινε σε κινδύνους χωρίς συναγερμό. Θα υποτιμούσε απειλές, θα έπαιρνε περιττά ρίσκα και θα κινδύνευε περισσότερο.
Το κρίσιμο σημείο είναι να μην αφήσουμε τον φόβο να περάσει από προειδοποίηση σε κυριαρχία. Όσο παραμένει δείκτης, μπορεί να μας βοηθήσει. Όταν όμως γίνει ο οδηγός όλων των αντιδράσεών μας, τότε μπορεί να μας παραλύσει, να μας κάνει να υπεραντιδράσουμε ή να μας οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις.
Η εκπαίδευση στο Combatives δεν λέει στον άνθρωπο «μη φοβάσαι».
Του λέει κάτι πιο σοβαρό: «μάθε να λειτουργείς ενώ φοβάσαι».
Δεν υπάρχει ζωή χωρίς φόβο
Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην φοβάται τίποτα. Μπορεί να μην φοβάται αυτό που φοβάται κάποιος άλλος. Μπορεί να έχει συνηθίσει συγκεκριμένες μορφές πίεσης. Μπορεί να έχει εκπαιδευτεί, να έχει εμπειρία ή να έχει ψυχραιμία σε ορισμένες καταστάσεις. Όμως όλοι οι άνθρωποι έχουν όρια. Όλοι μπορούν να βρεθούν μπροστά σε κάτι που τους ξεπερνά.
Αυτό είναι σημαντικό, επειδή η άρνηση του φόβου δημιουργεί ψεύτικη αυτοεικόνα. Αν κάποιος πιστεύει ότι δεν θα φοβηθεί ποτέ, δεν προετοιμάζεται για το τι θα κάνει όταν τελικά φοβηθεί. Και όταν έρθει η στιγμή, μπορεί να αιφνιδιαστεί όχι μόνο από την απειλή, αλλά και από τη δική του αντίδραση. Μπορεί να σκεφτεί «τι μου συμβαίνει;», «γιατί δεν κινούμαι;», «γιατί δεν μπορώ να μιλήσω;», «γιατί τρέμω;».
Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι παράξενες. Είναι ανθρώπινες. Η οξεία αντίδραση στρες ενεργοποιεί φυσιολογικές αλλαγές που προετοιμάζουν το σώμα για αντιμετώπιση απειλής, όπως αυξημένη εγρήγορση, ενέργεια και κινητοποίηση. Το ζήτημα είναι αν ο άνθρωπος έχει εκπαιδευτεί αρκετά ώστε αυτές οι αλλαγές να μη τον αποδιοργανώσουν.
Η αποδοχή του φόβου δεν σημαίνει παράδοση.
Σημαίνει ότι σταματάμε να ξοδεύουμε ενέργεια παριστάνοντας ότι δεν υπάρχει και αρχίζουμε να τον εντάσσουμε στην εκπαίδευσή μας.
Φόβος και πανικός δεν είναι το ίδιο πράγμα
Πολλές φορές οι άνθρωποι μπερδεύουν τον φόβο με τον πανικό.
Αυτή η σύγχυση είναι επικίνδυνη, γιατί τους κάνει να πιστεύουν ότι κάθε έντονη αίσθηση φόβου είναι ήδη αποτυχία. Δεν είναι έτσι.
Ο φόβος μπορεί να είναι καθαρός. Μπορεί να λέει: «πρόσεχε», «κράτα απόσταση», «φύγε», «μην μπεις εκεί», «κάτι δεν πάει καλά». Μπορεί να μας κάνει πιο προσεκτικούς, πιο συγκεντρωμένους και πιο έτοιμους να δράσουμε. Ο φόβος, όταν συνδέεται με σωστή εκτίμηση κινδύνου, είναι σύμμαχος.
Ο πανικός είναι διαφορετικός. Ο πανικός μειώνει την ικανότητα αντίληψης, στενεύει το μυαλό, διαλύει την αναπνοή, αποδιοργανώνει την κίνηση και συχνά οδηγεί είτε σε αδράνεια είτε σε χαοτική δράση. Ο πανικός δεν μας βοηθά να δούμε την πραγματικότητα. Μας βυθίζει σε εσωτερικό θόρυβο.
Η εκπαίδευση, λοιπόν, δεν έχει σκοπό να αφαιρέσει τον φόβο. Έχει σκοπό να εμποδίσει τον φόβο να γίνει πανικός. Αυτό γίνεται με επανάληψη, έκθεση σε ελεγχόμενη πίεση, σενάρια, κατανόηση των αντιδράσεων του σώματος και πρακτικές αποφάσεις που έχουν δοκιμαστεί πριν έρθει η πραγματική κρίση.
Η δράση ως απάντηση στον φόβο
Η καλύτερη μέθοδος αντιμετώπισης του φόβου είναι η δράση.
Όχι οποιαδήποτε δράση, όχι σπασμωδική αντίδραση, όχι βία χωρίς λόγο, αλλά καθαρή, εκπαιδευμένη και ανάλογη δράση. Ο φόβος συχνά επιβάλλει αδράνεια. Η αδράνεια, με τη σειρά της, μεγαλώνει τον φόβο, επειδή ο άνθρωπος νιώθει ότι δεν έχει κανέναν έλεγχο. Όσο περισσότερο μένει παγωμένος, τόσο περισσότερο η κατάσταση μοιάζει να τον καταπίνει.
Η δράση αλλάζει αυτή τη σχέση. Ακόμη και μια μικρή σωστή ενέργεια μπορεί να μετακινήσει τον άνθρωπο από την παράλυση στην πρωτοβουλία. Μπορεί να είναι ένα βήμα προς την έξοδο, μια καθαρή λεκτική οριοθέτηση, μια αλλαγή θέσης, μια αύξηση απόστασης, μια κλήση βοήθειας ή, αν δεν υπάρχει άλλη λύση, σωματική αυτοάμυνα με σκοπό τη διαφυγή.
Η αδρεναλίνη δεν «εξαφανίζει» τον φόβο με μαγικό τρόπο. Η αδρεναλίνη και οι άλλες ορμόνες του στρες ενεργοποιούν το σώμα για αντίδραση. Το αν αυτή η ενεργοποίηση θα γίνει χρήσιμη δράση ή πανικός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εκπαίδευση, την εμπειρία, την αναγνώριση της κατάστασης και την ικανότητα του ανθρώπου να λειτουργεί υπό πίεση. Το σύστημα στρες του σώματος μπορεί να βοηθήσει απέναντι σε άμεση απειλή, αλλά όταν παρατείνεται ή γίνεται ανεξέλεγκτο μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στη σκέψη, στη μνήμη, στην υγεία και στη συμπεριφορά.
Γι’ αυτό η δράση πρέπει να είναι εκπαιδευμένη.
Δεν αρκεί να «κάνω κάτι».
Πρέπει να κάνω το σωστό πράγμα για τον πραγματικό κίνδυνο.
Ρεαλιστική προπόνηση υπό πίεση
Ο πιο ασφαλής τρόπος να μάθει κάποιος να ελέγχει τον φόβο του δεν είναι να περιμένει να βρεθεί σε πραγματική βίαιη κατάσταση.
Αυτό θα ήταν ανόητο και επικίνδυνο. Ο πιο ασφαλής δρόμος είναι η ρεαλιστική προπόνηση υπό ελεγχόμενη ψυχοσωματική πίεση. Το combatives.gr αναφέρει ακριβώς αυτή την προσέγγιση: ο άνθρωπος γίνεται πιο άνετος με τον έλεγχο του φόβου είτε μέσω πραγματικής εμπειρίας είτε, ασφαλέστερα, μέσω ρεαλιστικής προπόνησης υπό έντονη ψυχοσωματική πίεση.
Η ρεαλιστική προπόνηση δεν είναι θέατρο τρόμου. Δεν είναι να φοβίζουμε τον ασκούμενο για να δείξουμε πόσο «σκληρή» είναι η σχολή. Είναι προοδευτική, ελεγχόμενη και μεθοδική έκθεση σε πίεση, ώστε ο άνθρωπος να γνωρίσει τις αντιδράσεις του σώματός του, να μάθει να παίρνει αποφάσεις όταν η αναπνοή ανεβαίνει, να χειρίζεται την απόσταση, να αναγνωρίζει κλιμάκωση και να μην καταρρέει όταν η κατάσταση γίνεται άβολη.
Η σωστή πίεση εκπαιδεύει. Η υπερβολική πίεση απλώς τραυματίζει ή δημιουργεί σύγχυση. Εδώ χρειάζεται υπεύθυνη καθοδήγηση. Ο σκοπός δεν είναι να αποδείξουμε ότι ο ασκούμενος φοβάται. Αυτό το ξέρουμε ήδη. Ο σκοπός είναι να του δείξουμε ότι μπορεί να λειτουργήσει παρά τον φόβο.
Αυτή η εμπειρία έχει αξία όχι μόνο στην αυτοάμυνα, αλλά και στην καθημερινότητα. Ο άνθρωπος που μαθαίνει να μένει λειτουργικός υπό πίεση μπορεί να διαχειριστεί καλύτερα δύσκολες συζητήσεις, επαγγελματικές εντάσεις, κρίσεις, απρόοπτα και στιγμές όπου οι άλλοι γύρω του χάνουν την ψυχραιμία τους.
Διαχείριση φόβου ή διαχείριση κινδύνου;
Ακούμε συχνά τον όρο «διαχείριση φόβου». Είναι όμως σωστό να μιλάμε μόνο για διαχείριση φόβου; Ή πρέπει να μιλάμε κυρίως για διαχείριση κινδύνου;
Η διαφορά είναι ουσιαστική. Αν εστιάζουμε μόνο στον φόβο, υπάρχει κίνδυνος να ασχοληθούμε περισσότερο με το πώς νιώθουμε παρά με το τι πραγματικά συμβαίνει. Μπορεί να προσπαθήσουμε να ανακουφίσουμε τον φόβο μας με τρόπους που δεν μειώνουν τον κίνδυνο. Μπορεί να νιώσουμε καλύτερα, αλλά να παραμείνουμε εκτεθειμένοι. Το combatives.gr ασκεί ακριβώς αυτή την κριτική στη «διαχείριση φόβου» όταν αυτή λειτουργεί ως καταφύγιο ή αποπροσανατολισμός από το πραγματικό πρόβλημα.
Η διαχείριση κινδύνου ξεκινά από διαφορετική ερώτηση: τι πραγματικά συμβαίνει; Ποιο είναι το επίπεδο απειλής; Υπάρχει έξοδος; Υπάρχει απόσταση; Υπάρχει πιθανότητα όπλου; Υπάρχουν τρίτοι; Μπορώ να φύγω; Μπορώ να αποκλιμακώσω; Πρέπει να δράσω τώρα; Ποιο είναι το αναγκαίο και αναλογικό μέτρο;
Όταν εστιάζουμε στον κίνδυνο, ο φόβος μπαίνει στη σωστή θέση. Δεν τον αγνοούμε, αλλά δεν τον αφήνουμε να αποφασίσει μόνος του. Τον χρησιμοποιούμε ως σήμα για να αξιολογήσουμε την πραγματικότητα. Αυτό είναι πολύ πιο χρήσιμο από το να προσπαθούμε απλώς να νιώσουμε γενναίοι.
Η εκπαίδευση που βασίζεται στον φόβο δημιουργεί εξάρτηση από το συναίσθημα.
Η εκπαίδευση που βασίζεται στον κίνδυνο δημιουργεί κρίση.
Η λανθασμένη αναγνώριση κινδύνου
Πολλές κακές αποφάσεις στη βία προέρχονται από λανθασμένη αναγνώριση του κινδύνου.
Μερικές φορές ο άνθρωπος υποτιμά την κατάσταση. Νομίζει ότι δεν είναι τίποτα, ενώ τα σημάδια είναι μπροστά του. Παραμένει κοντά, μιλά υπερβολικά, αγνοεί την απόσταση, δεν βλέπει συνεργούς, δεν αναγνωρίζει την αλλαγή στη στάση του άλλου και τελικά αιφνιδιάζεται.
Άλλες φορές ο άνθρωπος υπερεκτιμά την κατάσταση. Βλέπει απειλή εκεί όπου υπάρχει ένταση, παρεξήγηση ή κοινωνική δυσκολία. Αντιδρά με υπερβολική σκληρότητα, επειδή ο φόβος του έχει ήδη φτιάξει φανταστικό αντίπαλο. Αυτό είναι εξίσου επικίνδυνο. Μπορεί να μετατρέψει μια κατάσταση που θα μπορούσε να αποκλιμακωθεί σε πραγματική βία με σοβαρές συνέπειες.
Η έλλειψη αναγνώρισης της πραγματικής επικινδυνότητας οδηγεί σε δονκιχωτική αντίδραση: μάχη με φανταστικούς αντιπάλους. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει την κατάσταση που υπάρχει. Αντιμετωπίζει την εικόνα που έχει φτιάξει μέσα του. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παράνοια, υπερβολή και κακή χρήση δύναμης.
Η σωστή εκπαίδευση προσπαθεί να φέρει τον ασκούμενο πίσω στην πραγματικότητα. Τι βλέπεις; Τι ακούς; Πού είναι η έξοδος; Ποιος είναι κοντά; Τι άλλαξε; Τι μπορείς να κάνεις τώρα; Αυτές οι ερωτήσεις μειώνουν τον πανικό, επειδή μεταφέρουν το μυαλό από το συναίσθημα στην παρατήρηση.
Κοινωνικές δεξιότητες και φόβος
Η αντιμετώπιση του φόβου δεν αφορά μόνο τη σωματική απειλή.
Αφορά και την κοινωνική μας λειτουργία.
Ζούμε σε κοινωνία. Έχουμε λόγο, γλώσσα, νόμους, κανόνες, συνεννόηση και ευθύνη. Πολλά προβλήματα λύνονται πολύ πριν γίνουν σωματικά, αν ο άνθρωπος έχει κοινωνικές δεξιότητες: μπορεί να μιλήσει καθαρά, να ακούσει, να βάλει όριο, να απολογηθεί όταν χρειάζεται, να αποκλιμακώσει και να αποχωρήσει χωρίς να ταΐσει τον εγωισμό του.
Η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων αυξάνει τον φόβο, επειδή ο άνθρωπος δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί την ένταση πριν γίνει απειλή. Αν δεν μπορεί να μιλήσει, φωνάζει. Αν δεν μπορεί να οριοθετήσει, επιτίθεται ή υποχωρεί. Αν δεν μπορεί να αποκλιμακώσει, περιμένει μέχρι η κατάσταση να γίνει σωματική. Έτσι, η βία φαίνεται πιο πιθανή όχι επειδή ήταν αναπόφευκτη, αλλά επειδή δεν υπήρχαν ενδιάμεσες δεξιότητες.
Στο Combatives Group, αυτό έχει πρακτική σημασία. Δεν εκπαιδεύουμε τον άνθρωπο μόνο για το σημείο όπου πρέπει να δράσει σωματικά. Τον εκπαιδεύουμε να καταλαβαίνει τι συμβαίνει πριν από αυτό. Να βλέπει τη δυναμική, να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, να χρησιμοποιεί λόγο, στάση, απόσταση και επιλογή χρόνου.
Η κοινωνική δεξιότητα δεν είναι «μαλακή» δεξιότητα με την υποτιμητική έννοια.
Είναι βασικό εργαλείο αυτοπροστασίας.
Φόβος, νόμος και υπερβάλλων ζήλος
Η κοινωνία στην οποία ζούμε έχει κανόνες και νόμους. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να δρούμε ανεξέλεγκτα επειδή φοβηθήκαμε. Ο φόβος μπορεί να εξηγήσει μια αντίδραση, αλλά δεν δικαιολογεί τα πάντα. Η αυτοάμυνα πολιτών πρέπει να παραμένει μέσα στα όρια της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας.
Αυτό είναι δύσκολο, επειδή ο φόβος μπορεί να κάνει τον άνθρωπο να υπερβάλει. Μπορεί να τον κάνει να βλέπει μεγαλύτερη απειλή από αυτή που υπάρχει. Μπορεί να τον κάνει να συνεχίσει ενώ η απειλή έχει σταματήσει. Μπορεί να τον κάνει να χρησιμοποιήσει περισσότερη δύναμη από όση απαιτείται. Γι’ αυτό η εκπαίδευση πρέπει να συνδέει τον φόβο με την εκτίμηση κινδύνου και όχι με τυφλή αντίδραση.
Η σωστή ερώτηση δεν είναι «φοβήθηκα;». Φυσικά και μπορεί να φοβηθήκαμε. Η σωστή ερώτηση είναι: «ποιος ήταν ο πραγματικός κίνδυνος και ποια ήταν η αναγκαία απάντηση;» Αυτή η διάκριση προστατεύει όχι μόνο σωματικά αλλά και νομικά, κοινωνικά και ψυχικά.
Η αυτοπροστασία δεν είναι άδεια για υπερβάλλοντα ζήλο.
Είναι πειθαρχία.
Είναι η ικανότητα να δράσουμε όταν πρέπει, αλλά και να μη δράσουμε περισσότερο από όσο χρειάζεται.
Η ψεύτικη υπόσχεση των «μαγικών λύσεων»
Το πρόβλημα της βίας δεν έχει μαγικές λύσεις. Είναι πολυσύνθετο θέμα, με άπειρες παραμέτρους: άνθρωποι, περιβάλλον, κίνητρο, φόβος, εγωισμός, όπλα, απόσταση, φυσική κατάσταση, ψυχική κατάσταση, νόμος, τύχη και χρόνος. Κανένας «Μάστερ» δεν έχει απαντήσεις που λύνουν όλα τα προβλήματα.
Η υπόσχεση ότι μία τεχνική, ένα σύστημα, ένα μυστικό ή μια «ειδική μέθοδος» θα εξαφανίσει τον φόβο είναι επικίνδυνη. Ο φόβος δεν εξαφανίζεται επειδή κάποιος μας έδωσε μια τεχνική. Ο φόβος μειώνεται ως αποδιοργανωτική δύναμη όταν ο άνθρωπος έχει εκπαιδευτεί, έχει δοκιμαστεί, έχει επαναλάβει και έχει αποκτήσει ρεαλιστική εικόνα του τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει.
Αυτό είναι λιγότερο εντυπωσιακό από τις μεγάλες υποσχέσεις, αλλά είναι αληθινό. Η σοβαρή εκπαίδευση δεν πουλά άτρωτους ανθρώπους. Δημιουργεί πιο προετοιμασμένους ανθρώπους. Ανθρώπους που καταλαβαίνουν τη βία καλύτερα, διαχειρίζονται τον φόβο καλύτερα, αξιολογούν τον κίνδυνο καλύτερα και δρουν με περισσότερη καθαρότητα.
Ο φόβος δεν λύνεται με ψέμα.
Λύνεται με επαφή με την πραγματικότητα.
Η θέση του Combatives Group
Η θέση του Combatives Group είναι ότι ο φόβος είναι φυσικός, αναπόφευκτος και χρήσιμος, αρκεί να εκπαιδευτεί. Δεν ζητάμε από τον ασκούμενο να μη φοβάται. Του ζητάμε να δεχτεί τον φόβο ως μέρος της εμπειρίας και να μάθει να λειτουργεί μέσα σε αυτόν.
Η εκπαίδευση πρέπει να βασίζεται στον κίνδυνο και όχι στον φόβο. Αυτό σημαίνει ότι δεν καλλιεργούμε φοβίες, δεν πουλάμε πανικό, δεν χτίζουμε παρανοϊκή εικόνα του κόσμου και δεν παρουσιάζουμε τη βία σαν κάτι που λύνεται με φανταστικές τεχνικές. Αντίθετα, εκπαιδεύουμε τον άνθρωπο να παρατηρεί, να αξιολογεί, να κρατά απόσταση, να αποκλιμακώνει, να αποφεύγει, να αποδρά και, αν χρειαστεί, να δράσει.
Η εκπαίδευση φόβου δεν είναι μόνο σωματική. Είναι εγκεφαλική, ψυχική, κοινωνική και πρακτική. Ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει τι του συμβαίνει όταν φοβάται, πώς να μην παγώσει, πώς να μη περάσει σε πανικό, πώς να μη γίνει υπερβολικός και πώς να παραμείνει μέσα στο πραγματικό πλαίσιο της απειλής.
Ο φόβος γίνεται πρόβλημα όταν τον αφήνουμε ανεξέλεγκτο.
Γίνεται εργαλείο όταν τον εντάσσουμε στην εκπαίδευση.
Τελική σκέψη
Ο φόβος δεν είναι εχθρός. Είναι μήνυμα. Είναι συναγερμός. Είναι μηχανισμός επιβίωσης. Μπορεί να μας προστατεύσει, να μας κάνει πιο προσεκτικούς και να μας οδηγήσει σε σωστή δράση. Μπορεί όμως και να μας παραλύσει, να μας οδηγήσει σε πανικό, να μας κάνει να δούμε φανταστικούς εχθρούς ή να αντιδράσουμε με τρόπο δυσανάλογο προς τον πραγματικό κίνδυνο.
Η διαφορά βρίσκεται στην εκπαίδευση.
Αν αρνηθούμε τον φόβο, θα μας αιφνιδιάσει. Αν τον αφήσουμε ανεξέλεγκτο, θα μας οδηγήσει. Αν τον καταλάβουμε και εκπαιδευτούμε σωστά, μπορεί να γίνει εργαλείο ζωής. Όχι μόνο απέναντι στη βία, αλλά σε κάθε δύσκολη κατάσταση που απαιτεί ψυχραιμία, απόφαση και δράση.
Δεν χρειάζεται να μη φοβόμαστε.
Χρειάζεται να μη μας κυβερνά ο φόβος.
Συνέχεια ανάγνωσης
- Για το υπάρχον άρθρο, δείτε τη σελίδα Η αντιμετώπιση του φόβου.
- Για το αν ο φόβος είναι κακό συναίσθημα, συνεχίστε με το άρθρο Είναι ο φόβος κακό συναίσθημα;.
- Για τη διαφορά ανάμεσα στη διαχείριση φόβου και στη διαχείριση κινδύνου, διαβάστε το άρθρο Διαχείριση Φόβου ή Διαχείριση Κινδύνου;.
- Για την εκπαίδευση που εστιάζει στον κίνδυνο και όχι στη φοβική φαντασία, δείτε το άρθρο Εκπαίδευση Βασισμένη στο Φόβο ή στον Κίνδυνο;.
- Για τις φυσιολογικές αντιδράσεις σε κίνδυνο, συνεχίστε με το άρθρο Πανικός – Φυγή – Μάχη ή Πάγωμα.
- Για τις φυσικοψυχολογικές επιδράσεις του κινδύνου, διαβάστε το άρθρο Οι φυσικοψυχολογικές επιδράσεις του κινδύνου.
- Για το πώς η αποκλιμάκωση μειώνει την πιθανότητα βίας, δείτε το άρθρο Αποκλιμάκωση.
- Για την πρώτη γραμμή αυτοπροστασίας, συνεχίστε με το άρθρο Αρχές Combatives – Απουσία, Αποφυγή, Απόδραση.
Σημείωση περιεχομένου
Το άρθρο αναφέρεται στον φόβο, στον πανικό, στη βία και στην ψυχοσωματική πίεση. Σκοπός δεν είναι η ψυχολογική διάγνωση, αλλά η πρακτική κατανόηση του φόβου στο πλαίσιο αυτοπροστασίας και αυτοάμυνας.
Σημείωση ασφαλείας
Η ρεαλιστική προπόνηση υπό πίεση πρέπει να γίνεται με υπεύθυνη καθοδήγηση, ασφαλή προοδευτικότητα και σαφή εκπαιδευτικό σκοπό. Η πρόκληση φόβου χωρίς δομή δεν είναι εκπαίδευση.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Ο φόβος μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά, αλλά η χρήση δύναμης σε αυτοάμυνα πρέπει να παραμένει μέσα στα όρια της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας.
Σημείωση κατά της φαντασίωσης
Κανένα σύστημα δεν εξαφανίζει τον φόβο και καμία τεχνική δεν λύνει όλες τις καταστάσεις. Η σοβαρή εκπαίδευση δεν υπόσχεται απουσία φόβου, αλλά καλύτερη λειτουργία υπό φόβο.
Σημείωση εμπειρίας
Το Combatives Group θεωρεί ότι ο φόβος πρέπει να αντιμετωπίζεται μέσα από εκπαίδευση βασισμένη στον κίνδυνο, στην επίγνωση, στην απόσταση, στην αποκλιμάκωση και στη ρεαλιστική πίεση.
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς διδάσκονται η διαχείριση φόβου, η εκτίμηση κινδύνου, η ψυχραιμία υπό πίεση και η ρεαλιστική αυτοπροστασία, επικοινωνήστε με το Combatives Group.