Πώς μια προσβολή, ένας εγωισμός ή μια παρεξήγηση μπορεί να γίνει σύγκρουση
Η φράση «η βία φέρνει βία» είναι γνωστή.
Τη χρησιμοποιούν γονείς, δάσκαλοι, αστυνομικοί, εκπαιδευτές, ψυχολόγοι, άνθρωποι που έχουν ζήσει δύσκολες καταστάσεις και άνθρωποι που απλώς έχουν παρατηρήσει αρκετά τη ζωή. Είναι μια φράση που ακούγεται σχεδόν αυτονόητη. Όταν κάποιος χρησιμοποιεί βία, αυξάνει την πιθανότητα να δεχτεί βία. Όταν κάποιος πιέζει, προκαλεί, απειλεί, ταπεινώνει ή επιβάλλεται, συχνά δημιουργεί τις προϋποθέσεις για αντίδραση.
Αυτό όμως που σπάνια εξετάζουμε σοβαρά είναι το πώς φτάνει ένας άνθρωπος εκεί. Δεν ξυπνά κάθε άνθρωπος ένα πρωί και αποφασίζει ξαφνικά να γίνει βίαιος. Πολύ συχνά υπάρχει μια πορεία. Ένας άνθρωπος μπορεί να ξεκινήσει παθητικός, να γίνει ελαφρώς ενοχλημένος, μετά διεκδικητικός, έπειτα επιθετικός, στη συνέχεια βίαιος και, κάτω από ορισμένες συνθήκες, ακόμη και θανατηφόρος. Αυτή η μετακίνηση μπορεί να γίνει αργά, μπορεί όμως να γίνει και τρομακτικά γρήγορα, ειδικά όταν στη μέση υπάρχουν εγωισμός, φόβος, ντροπή, προσβολή, αδικία, αλκοόλ, παρέες, δημόσια έκθεση ή η αίσθηση ότι «δεν μπορώ να κάνω πίσω».
Το πρόβλημα είναι ότι ο άνθρωπος που κλιμακώνει δεν βιώνει πάντα τον εαυτό του ως επιτιθέμενο. Πολύ συχνά πιστεύει ότι υπερασπίζεται τον εαυτό του. Πιστεύει ότι απαντά σε προσβολή. Ότι βάζει όρια. Ότι διορθώνει αδικία. Ότι δεν επιτρέπει στον άλλον να τον υποτιμήσει. Όμως μια πιο αντικειμενική εξέταση μπορεί να δείξει κάτι εντελώς διαφορετικό: ότι στην πραγματικότητα δεν αμύνεται, αλλά επιτίθεται. Και όχι μόνο επιτίθεται, αλλά συμβάλλει ενεργά στη δημιουργία και την κλιμάκωση της βίας.
Η σύντομη απάντηση
Η βία φέρνει βία επειδή η επιθετική συμπεριφορά δημιουργεί αντίδραση, αντίσταση, εγωισμό, φόβο και ανάγκη ανταπόδοσης. Μια φαινομενικά μικρή πράξη —μια προσβολή, μια απειλητική στάση, μια ειρωνεία, ένα σπρώξιμο, ένα βλέμμα, μια απότομη οδήγηση, μια παραβίαση ορίου— μπορεί να βιωθεί από τον άλλον ως αδικία ή επίθεση. Αν ο άλλος δεν έχει αυτοέλεγχο, εμπειρία ή διάθεση αποκλιμάκωσης, μπορεί να απαντήσει με περισσότερη ένταση. Έτσι γεννιέται ο κύκλος: εσύ πιέζεις, ο άλλος απαντά, εσύ θεωρείς ότι αδικείσαι, απαντάς περισσότερο, και η κατάσταση αλλάζει επίπεδο.
Η βία δεν ξεκινά πάντα με το πρώτο χτύπημα. Πολύ συχνά έχει αρχίσει νωρίτερα, με τον τρόπο, τα λόγια, τη στάση, την πρόθεση ή την αίσθηση ότι κάποιος προσβάλλεται. Το σωματικό στάδιο είναι απλώς το σημείο όπου όλοι πλέον αναγνωρίζουν ότι «κάτι έγινε». Όμως το «κάτι» μπορεί να είχε ήδη χτιστεί.
Από τη σκοπιά της αυτοπροστασίας, το σημαντικό δεν είναι να κερδίσουμε έναν κύκλο βίας. Το σημαντικό είναι να μην τον δημιουργήσουμε, να μην τον ταΐσουμε και να μην επιτρέψουμε στον εγωισμό μας να μας σύρει σε μια κατάσταση από την οποία αργότερα θα προσπαθούμε να βγούμε ως «θύματα».
Η καλύτερη στιγμή για να σταματήσει η βία είναι πριν γίνει σωματική.
Αυτό το άρθρο είναι για εσάς αν…
Αυτό το άρθρο είναι για όσους έχουν πει ή έχουν σκεφτεί κάποτε: «Δεν άρχισα εγώ». Είναι για όσους πιστεύουν ότι η ευθύνη μιας σύγκρουσης ξεκινά μόνο από τον άνθρωπο που χτύπησε πρώτος, ενώ παραβλέπουν τη συμπεριφορά, τα λόγια, τη στάση, την επιμονή ή την πρόκληση που μπορεί να προηγήθηκε. Στην πραγματική ζωή, η αλυσίδα της βίας σπάνια είναι τόσο απλή όσο θα θέλαμε να την παρουσιάσουμε εκ των υστέρων.
Είναι επίσης για όσους θυμώνουν εύκολα όταν αισθάνονται ότι τους προσβάλλουν. Αν η πρώτη σας ανάγκη είναι να απαντήσετε, να διορθώσετε, να αποδείξετε, να πλησιάσετε ή να βάλετε κάποιον στη θέση του, τότε αυτό το άρθρο σας αφορά. Όχι επειδή είστε κακός άνθρωπος, αλλά επειδή ο εγωισμός είναι ένας από τους πιο συχνούς μηχανισμούς που μετατρέπουν μια απλή ενόχληση σε βίαιη κατάσταση.
Το άρθρο αφορά και όσους εκπαιδεύονται στην αυτοάμυνα. Η τεχνική ικανότητα χωρίς αυτοέλεγχο μπορεί να γίνει πρόβλημα. Ένας άνθρωπος που ξέρει να ασκεί δύναμη αλλά δεν ξέρει να αποφεύγει την κλιμάκωση μπορεί να γίνει πιο επικίνδυνος για τον εαυτό του.
Η σοβαρή αυτοάμυνα δεν ξεκινά από το πώς θα χτυπήσω ή πώς θα απαντήσω.
Ξεκινά από το πώς δεν θα φτάσω εκεί χωρίς λόγο.
Τι θα μάθετε
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς η βία μπορεί να κλιμακωθεί από μικρή ενόχληση σε σοβαρή σύγκρουση.
Θα εξετάσουμε τη διαδρομή από την παθητικότητα προς τη διεκδίκηση, την επιθετικότητα και τη φυσική βία, και θα δούμε γιατί τα συναισθήματα παίζουν τόσο καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία.
Θα αναλύσουμε επίσης γιατί οι πραγματικές ή υποτιθέμενες προσβολές αποτελούν συχνά το καύσιμο της βίας. Ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει ότι του πήραν σεβασμό, ότι τον αδίκησαν, ότι τον εξέθεσαν, ότι τον υποτίμησαν ή ότι τον ανάγκασαν να απαντήσει. Το αν η προσβολή ήταν αντικειμενικά σοβαρή δεν έχει πάντα σημασία. Αυτό που έχει σημασία στη στιγμή της κλιμάκωσης είναι τι πιστεύει εκείνος που την βιώνει.
Θα δούμε γιατί μια ειλικρινής απολογία ή μια έμπρακτη συγγνώμη μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο αποκλιμάκωσης πριν η κατάσταση περάσει σε φυσική σύγκρουση. Θα δούμε επίσης γιατί, αν η σύγκρουση γίνει αναπόφευκτη, ο άνθρωπος πρέπει να είναι προετοιμασμένος όχι μόνο σωματικά, αλλά και εγκεφαλικά και ψυχικά. Τέλος, θα ξεχωρίσουμε τη διαπροσωπική κλιμακούμενη βία από την εγκληματική βία, η οποία έχει διαφορετική φύση και απαιτεί διαφορετική κατανόηση.
Βασικά σημεία
- Η βία φέρνει βία επειδή η επιθετική συμπεριφορά συχνά προκαλεί αντίδραση, αντίσταση και κλιμάκωση.
- Η βία δεν ξεκινά πάντα με χτύπημα. Μπορεί να έχει προηγηθεί με λόγια, τρόπο, στάση, ειρωνεία, απειλή, ταπείνωση ή παραβίαση ορίου.
- Ο άνθρωπος που κλιμακώνει συχνά πιστεύει ότι υπερασπίζεται τον εαυτό του, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να επιτίθεται ή να συμβάλλει στη δημιουργία της σύγκρουσης.
- Τα συναισθήματα, ειδικά ο θυμός, η ντροπή, ο φόβος και η αίσθηση αδικίας, είναι βασικοί παράγοντες κλιμάκωσης.
- Μια ειλικρινής συγγνώμη ή αποκατάσταση μπορεί να σταματήσει μια κατάσταση πριν εξελιχθεί σε φυσική βία, όταν ακόμη υπάρχει χώρος για αποκλιμάκωση.
- Αν μια κατάσταση φτάσει σε σύγκρουση, ο άνθρωπος πρέπει να είναι προετοιμασμένος εγκεφαλικά, ψυχικά και σωματικά για ένα φάσμα βίας που μπορεί να είναι πολύ ευρύτερο από όσο φαντάζεται.
- Η αυτοάμυνα πρέπει να παραμένει μέσα στα όρια της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Ο Ποινικός Κώδικας ορίζει την άμυνα ως αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου για υπεράσπιση από παρούσα και άδικη επίθεση.
- Αν κάποιος προκαλέσει σκόπιμα την επίθεση άλλου για να διαπράξει εναντίον του αξιόποινη πράξη με πρόσχημα την άμυνα, δεν απαλλάσσεται από την ποινή. Αυτό είναι κρίσιμο για όσους νομίζουν ότι μπορούν να προκαλέσουν, να κλιμακώσουν και μετά να κρυφτούν πίσω από τη λέξη «αυτοάμυνα».
Εισαγωγή: Η αλυσίδα που δεν βλέπουμε
Οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν τη βία όταν πλέον έχει γίνει ορατή.
Βλέπουν το σπρώξιμο, το χτύπημα, την πάλη, το αίμα, τον τραυματισμό, την αστυνομία, το νοσοκομείο ή το δικαστήριο. Αυτό που δεν βλέπουν πάντα είναι η αλυσίδα που προηγήθηκε. Η βία συχνά δεν εμφανίζεται ξαφνικά από το κενό. Μπορεί να έχει χτιστεί μέσα από μικρές πράξεις, παρανοήσεις, προσβολές, κακή επικοινωνία, εγωισμό και αμοιβαία επιμονή.
Ένας άνθρωπος μπορεί να ξεκινήσει παθητικός. Κάτι τον ενοχλεί, αλλά δεν μιλά. Η ενόχληση μαζεύεται. Μετά γίνεται διεκδίκηση. Θέλει να ακουστεί, να διορθώσει, να πάρει πίσω αυτό που πιστεύει ότι του ανήκει. Αν ο άλλος δεν ανταποκριθεί όπως περιμένει, η διεκδίκηση μπορεί να γίνει επιθετικότητα. Ο τόνος ανεβαίνει, η απόσταση μικραίνει, το σώμα αλλάζει, το βλέμμα σκληραίνει. Αν και αυτό δεν «λύσει» το πρόβλημα, η επιθετικότητα μπορεί να γίνει φυσική βία. Και αν οι συνθήκες είναι κακές, αν υπάρχει όπλο, παρέα, αλκοόλ, φόβος ή απελπισία, η φυσική βία μπορεί να γίνει θανατηφόρα.
Αυτό που κάνει την αλυσίδα επικίνδυνη είναι ότι κάθε στάδιο μοιάζει δικαιολογημένο στον άνθρωπο που το ζει. Κανείς δεν λέει εύκολα «κλιμακώνω». Λέει «αντιδρώ». Δεν λέει «επιτίθεμαι». Λέει «υπερασπίζομαι τον εαυτό μου». Δεν λέει «ταΐζω τη βία». Λέει «δεν θα αφήσω να περάσει έτσι». Έτσι, η βία μπορεί να μεγαλώνει ενώ οι εμπλεκόμενοι πιστεύουν ότι απλώς απαντούν δίκαια.
Από την παθητικότητα στη διεκδίκηση
Η παθητικότητα δεν είναι πάντα ηρεμία.
Πολλές φορές είναι συσσωρευμένη ενόχληση που δεν έχει εκφραστεί ακόμη.
Ένας άνθρωπος μπορεί να ανέχεται κάτι για ώρα, ημέρες ή χρόνια, μέχρι να φτάσει σε σημείο όπου η παραμικρή αφορμή μοιάζει τεράστια. Όταν τελικά μιλήσει, μπορεί να μη μιλήσει για το συγκεκριμένο περιστατικό, αλλά για όλα όσα έχει μαζέψει μέσα του.
Η διεκδίκηση από μόνη της δεν είναι κακή. Ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να θέτει όρια, να ζητά σεβασμό, να προστατεύει τον χώρο του και να λέει «όχι». Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο. Η ώριμη διεκδίκηση έχει καθαρότητα, μέτρο και σκοπό. Η ανώριμη διεκδίκηση έχει συχνά θυμό, υπαινιγμό, ειρωνεία ή ανάγκη να πληγώσει τον άλλον. Εκεί αρχίζει να εμφανίζεται το πρώτο καύσιμο της κλιμάκωσης.
Όταν η διεκδίκηση γίνεται με τρόπο που ο άλλος βιώνει ως προσβολή ή απειλή, τότε η κατάσταση αλλάζει. Δεν ασχολούμαστε πια μόνο με το αρχικό ζήτημα. Ασχολούμαστε με το πώς ένιωσε ο άλλος απέναντι στον τρόπο μας. Και πολλές φορές, από εκεί και μετά, το αρχικό θέμα χάνεται. Αυτό που μένει είναι η ανάγκη απάντησης.
Γι’ αυτό στην αυτοπροστασία δεν έχει σημασία μόνο τι λέμε.
Έχει σημασία πώς το λέμε, πού το λέμε, πόσο κοντά στεκόμαστε, ποιος μας βλέπει, τι τόνο χρησιμοποιούμε και αν ο άλλος έχει έξοδο χωρίς να νιώσει ότι ταπεινώνεται.
Από τη διεκδίκηση στην επιθετικότητα
Η επιθετικότητα εμφανίζεται όταν η διεκδίκηση χάνει τον έλεγχο και αρχίζει να υπηρετεί περισσότερο τον εγωισμό παρά τη λύση.
Ο άνθρωπος δεν θέλει πλέον απλώς να εξηγήσει ή να οριοθετήσει. Θέλει να πιέσει. Θέλει να αναγκάσει. Θέλει να πάρει απάντηση. Θέλει να δει τον άλλον να υποχωρεί.
Σε αυτό το σημείο, η γλώσσα αλλάζει. Οι λέξεις γίνονται πιο βαριές, πιο απόλυτες, πιο προσωπικές. Η στάση σώματος γίνεται πιο απειλητική. Η απόσταση μειώνεται. Οι κινήσεις γίνονται πιο απότομες. Το πρόσωπο αλλάζει. Ο άνθρωπος αρχίζει να μεταδίδει στο περιβάλλον ότι είναι έτοιμος για σύγκρουση, ακόμη και αν ο ίδιος θα ισχυριστεί αργότερα ότι «δεν ήθελε να γίνει τίποτα».
Η επιθετικότητα είναι επικίνδυνη επειδή συχνά μεταμφιέζεται σε δικαιολογημένη αγανάκτηση. Ο άνθρωπος που τη χρησιμοποιεί μπορεί να πιστεύει ότι απλώς υπερασπίζεται την αξιοπρέπειά του. Όμως αν η συμπεριφορά του κάνει τον άλλον να αισθάνεται ότι απειλείται, πιέζεται ή ταπεινώνεται, τότε έχει ήδη συμβάλει στη δημιουργία ενός πεδίου όπου η σωματική βία γίνεται πιθανότερη.
Σε αυτή τη φάση, η αποκλιμάκωση είναι ακόμη δυνατή, αλλά γίνεται δυσκολότερη. Χρειάζεται ένας από τους δύο να σταματήσει να ταΐζει την κατάσταση. Χρειάζεται κάποιος να μειώσει τόνο, να αυξήσει απόσταση, να δώσει έξοδο, να ζητήσει συγγνώμη αν χρειάζεται ή να απομακρυνθεί.
Αυτό δεν είναι δειλία.
Είναι διακοπή μιας αλυσίδας που οδηγεί σε χειρότερα.
Όταν η επιθετικότητα γίνεται βία
Η μετάβαση από την επιθετικότητα στη βία μπορεί να γίνει μέσα σε μια στιγμή.
Ένα σπρώξιμο, ένα άγγιγμα που ο άλλος βιώνει ως απειλή, ένα βήμα πολύ κοντά, μια κίνηση προς την τσέπη, μια προσβολή μπροστά σε τρίτους, ένα «έλα έξω να τα πούμε» μπορεί να είναι αρκετό. Από τη στιγμή που η σύγκρουση γίνει σωματική, οι επιλογές μειώνονται και το αποτέλεσμα γίνεται πολύ πιο αβέβαιο.
Το μεγάλο λάθος είναι ότι πολλοί μπαίνουν σε αυτό το στάδιο πιστεύοντας ότι ελέγχουν ακόμη την κατάσταση. Νομίζουν ότι θα γίνει «λίγο ξύλο», ότι θα ανταλλάξουν μερικές κουβέντες ή χτυπήματα και μετά όλα θα τελειώσουν. Αυτή είναι επικίνδυνη φαντασίωση. Δεν γνωρίζετε πόσο μακριά είναι διατεθειμένος να πάει ο άλλος. Δεν γνωρίζετε αν έχει όπλο. Δεν γνωρίζετε αν έχει φίλους. Δεν γνωρίζετε αν είναι υπό ουσίες. Δεν γνωρίζετε αν έχει ήδη αποφασίσει ότι δεν έχει τίποτα να χάσει.
Αυτός είναι ο λόγος που το «η βία φέρνει βία» δεν είναι απλή ηθική συμβουλή. Είναι πρακτική προειδοποίηση. Η πρώτη πράξη βίας μπορεί να καλέσει τη δεύτερη. Η δεύτερη μπορεί να φέρει την τρίτη. Η κλιμάκωση δεν ζητά άδεια. Μόλις ξεκινήσει, μπορεί να πάρει ρυθμό και μορφή που κανένας από τους δύο δεν είχε αρχικά σχεδιάσει.
Εκεί είναι που η προετοιμασία αποκτά σημασία. Αν φτάσετε σε σύγκρουση, πρέπει να είστε προετοιμασμένοι εγκεφαλικά, ψυχικά και σωματικά για ό,τι μπορεί να συμβεί. Όμως η σοβαρότερη εκπαίδευση είναι να μην φτάσετε εκεί χωρίς λόγο.
Τα συναισθήματα ως καύσιμο της βίας
Τα συναισθήματα παίζουν τεράστιο ρόλο στην κλιμάκωση. Ο θυμός, η ντροπή, η αίσθηση αδικίας, ο φόβος, η ζήλια, η ανασφάλεια και η ανάγκη αναγνώρισης μπορούν να μετατρέψουν μια μικρή διαφωνία σε επικίνδυνη κατάσταση. Ο άνθρωπος δεν αντιδρά μόνο στο γεγονός. Αντιδρά στο νόημα που δίνει στο γεγονός.
Αν κάποιος πιστέψει ότι τον πρόσβαλαν, μπορεί να αντιδράσει σαν να του επιτέθηκαν. Αν πιστέψει ότι τον αδίκησαν, μπορεί να αισθανθεί δικαιολογημένος να «πάρει πίσω» αυτό που του πήραν. Αν πιστέψει ότι τον ταπείνωσαν μπροστά σε άλλους, η ανάγκη του να σώσει την εικόνα του μπορεί να γίνει ισχυρότερη από την κοινή λογική. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει δίκιο. Σημαίνει ότι μέσα στη δική του αντίληψη, η βία μπορεί να φαίνεται ως άμυνα.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα: ο άνθρωπος συχνά πιστεύει πραγματικά ότι υπερασπίζεται τον εαυτό του, ενώ αντικειμενικά επιτίθεται. Ο ίδιος μπορεί να αφηγηθεί την ιστορία σαν να ήταν θύμα. «Με προκάλεσε». «Με έθιξε». «Δεν με σεβάστηκε». «Δεν μπορούσα να κάνω αλλιώς». Όμως τα γεγονότα μπορεί να δείχνουν ότι είχε επιλογές, ότι μπορούσε να απομακρυνθεί, ότι μπορούσε να σωπάσει, ότι μπορούσε να αποκλιμακώσει, αλλά επέλεξε να συνεχίσει.
Η αυτοπροστασία απαιτεί να μπορούμε να αναγνωρίζουμε αυτή την εσωτερική παγίδα πριν γίνει πράξη.
Δεν αρκεί να φοβόμαστε τη βία των άλλων.
Πρέπει να προσέχουμε και τη βία που μπορεί να δημιουργηθεί από τα δικά μας συναισθήματα.
Πραγματική ή υποτιθέμενη προσβολή
Μια προσβολή δεν χρειάζεται να είναι αντικειμενικά μεγάλη για να προκαλέσει μεγάλη αντίδραση.
Μπορεί να είναι πραγματική ή υποτιθέμενη.
Μπορεί να είναι σκόπιμη ή τυχαία. Μπορεί να είναι σοβαρή ή ασήμαντη. Αυτό που μετρά στη στιγμή της κλιμάκωσης είναι πώς την αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος που τη δέχεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε φοβισμένοι μήπως ενοχλήσουμε κάποιον. Σημαίνει ότι πρέπει να καταλάβουμε πως οι άνθρωποι έχουν διαφορετικά όρια, διαφορετικές εμπειρίες, διαφορετικούς εγωισμούς και διαφορετικά επίπεδα αυτοελέγχου. Μια ανεπαίσθητη παράβαση για εμάς μπορεί να γίνει μεγάλη προσβολή για άλλον. Μια απότομη κουβέντα μπορεί να πατήσει πάνω σε παλιό θυμό. Μια ειρωνεία μπορεί να γίνει σπίθα σε άνθρωπο που ήδη βράζει.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, μια εγκάρδια απολογία ή μια έμπρακτη συγγνώμη μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό εργαλείο αυτοπροστασίας. Όχι επειδή πάντα φταίμε. Όχι επειδή πρέπει να ταπεινωθούμε. Αλλά επειδή πολλές φορές η γρήγορη αναγνώριση της ενόχλησης του άλλου μπορεί να κλείσει την πόρτα της κλιμάκωσης πριν περάσει κάποιος μέσα από αυτή.
Η συγγνώμη, όταν είναι ειλικρινής και σωστά τοποθετημένη, δεν είναι αδυναμία. Είναι μέσο ελέγχου. Μπορεί να αποτρέψει μια βία που δεν έχει κανένα όφελος για εμάς. Φυσικά δεν λειτουργεί πάντα. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θέλουν αποκλιμάκωση. Υπάρχουν άνθρωποι που ψάχνουν αφορμή. Υπάρχουν εγκληματίες που δεν ενδιαφέρονται για συγγνώμη. Όμως όταν υπάρχει ακόμη χώρος για ανθρώπινη διόρθωση, η συγγνώμη μπορεί να είναι πιο χρήσιμη από την περηφάνια.
Όταν εμείς γινόμαστε το «αγκάθι»
Πολλές φορές δεν θέλουμε να παραδεχτούμε ότι εμείς μπορεί να γίναμε το «αγκάθι» σε μια κατάσταση.
Μπορεί να ήμασταν απότομοι, ειρωνικοί, πιεστικοί, επιδεικτικοί ή αδιάφοροι στο πώς μας αντιλαμβάνεται ο άλλος. Μπορεί να δείξαμε έλλειψη σεβασμού χωρίς πρόθεση. Μπορεί να πήραμε χώρο, προτεραιότητα, λόγο ή κύρος από κάποιον χωρίς να το καταλάβουμε. Μπορεί να κάναμε κάτι που για εμάς ήταν ασήμαντο, αλλά για τον άλλον είχε βάρος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι φταίμε για κάθε βίαιη αντίδραση. Η ευθύνη της βίας ανήκει σε εκείνον που επιλέγει να τη χρησιμοποιήσει. Όμως από πλευράς αυτοπροστασίας, δεν μας αρκεί να πούμε «δεν έφταιγα». Θέλουμε να καταλάβουμε αν υπήρχε κάτι που θα μπορούσαμε να κάνουμε διαφορετικά για να μη δημιουργηθεί ή να μη συνεχιστεί η κλιμάκωση.
Αυτή είναι ώριμη στάση. Η ανώριμη στάση ψάχνει μόνο ποιος έχει δίκιο. Η ώριμη στάση ρωτά: «Πώς βγήκαμε από την ασφάλεια και μπήκαμε στον κίνδυνο;» Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση μπορεί να μας σώσει την επόμενη φορά.
Στο Combatives Group δεν ενδιαφερόμαστε να δικαιωθούμε θεωρητικά μετά από μια σύγκρουση. Ενδιαφερόμαστε να μη βρεθούμε εκεί. Και αν βρεθούμε, να έχουμε όσο το δυνατόν περισσότερες επιλογές για να τελειώσει η κατάσταση χωρίς περιττή βλάβη.
Η συγγνώμη ως εργαλείο αυτοπροστασίας
Η συγγνώμη είναι συχνά υποτιμημένη επειδή οι άνθρωποι τη συνδέουν με ήττα.
Πιστεύουν ότι αν ζητήσουν συγγνώμη, παραδέχονται αδυναμία ή χάνουν κύρος. Αυτό είναι εγωιστική σκέψη. Στην πραγματικότητα, μια συγγνώμη μπορεί να είναι από τα πιο πρακτικά εργαλεία αποκλιμάκωσης, αρκεί να χρησιμοποιείται σωστά και όχι μηχανικά.
Αν κάναμε λάθος, η συγγνώμη είναι απλή ευθύνη. Αν δεν κάναμε σκόπιμο λάθος αλλά ο άλλος το εξέλαβε ως προσβολή, μια καθαρή φράση αναγνώρισης μπορεί να μειώσει την ένταση. Δεν χρειάζεται να παρακαλέσουμε, να υποταχθούμε ή να εγκαταλείψουμε την αξιοπρέπειά μας. Χρειάζεται να δείξουμε ότι δεν επιδιώκουμε σύγκρουση. Αυτό από μόνο του μπορεί να δώσει στον άλλον έξοδο χωρίς να χάσει πρόσωπο.
Η έμπρακτη συγγνώμη είναι ακόμη ισχυρότερη. Αν κάποιος ενοχλήθηκε επειδή τον σκουντήσαμε, κάνουμε πίσω. Αν τον διακόψαμε, σταματάμε. Αν πήραμε χώρο, τον επιστρέφουμε. Αν ο τρόπος μας ήταν απότομος, χαμηλώνουμε. Η αποκλιμάκωση δεν είναι μόνο λέξη. Είναι συμπεριφορά που δείχνει ότι δεν ταΐζουμε άλλο την ένταση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι συγγνώμη λύνει κάθε βίαιη κατάσταση. Δεν λύνει εγκληματική επίθεση. Δεν σταματά πάντα άνθρωπο που θέλει βλάβη. Δεν αντικαθιστά την αυτοάμυνα όταν υπάρχει άμεση απειλή. Αλλά σε μεγάλο αριθμό διαπροσωπικών συγκρούσεων, μπορεί να αποτρέψει το πέρασμα από την προσβολή στη φυσική σύγκρουση.
Αν καταλήξουμε σε σύγκρουση
Αν, παρά την πρόληψη, την αποφυγή και την αποκλιμάκωση, καταλήξουμε σε σύγκρουση, τότε πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι. Όχι μόνο σωματικά. Εγκεφαλικά, ψυχικά και σωματικά. Η βία δεν είναι απλώς τεχνικό πρόβλημα. Είναι κατάσταση πίεσης, φόβου, αβεβαιότητας και συνεπειών.
Η εγκεφαλική προετοιμασία αφορά την κατανόηση. Πρέπει να ξέρουμε ότι η βία μπορεί να είναι ευρύτερη από όσο περιμένουμε. Μπορεί να εμπλακούν περισσότερα άτομα. Μπορεί να εμφανιστεί όπλο. Μπορεί να πέσουμε. Μπορεί να τραυματιστούμε χωρίς να το καταλάβουμε αμέσως. Μπορεί να υπάρξουν νομικές συνέπειες. Μπορεί το περιστατικό να συνεχιστεί μετά τη σωματική φάση.
Η ψυχική προετοιμασία αφορά τον φόβο, το σοκ, την αδρεναλίνη και την ικανότητα να μην παγώσουμε εντελώς. Δεν μιλάμε για απουσία φόβου. Μιλάμε για λειτουργία παρά τον φόβο. Η σωματική προετοιμασία αφορά την ικανότητα να κινηθούμε, να προστατευτούμε, να δημιουργήσουμε έξοδο και να σταματήσουμε την απειλή όταν δεν υπάρχει άλλη επιλογή.
Όμως ακόμη και τότε, η αρχή παραμένει ίδια:
δεν επιδιώκουμε τη σύγκρουση.
Η σύγκρουση είναι το σημείο όπου όλα τα προηγούμενα απέτυχαν ή δεν ήταν διαθέσιμα.
Η διαφορά με την εγκληματική βία
Η βία που περιγράφουμε εδώ αφορά κυρίως τη διαπροσωπική κλιμάκωση: την προσβολή, την παρεξήγηση, τον εγωισμό, τη διεκδίκηση και την αύξηση της έντασης μέχρι τη φυσική σύγκρουση. Αυτό είναι σημαντικό, αλλά δεν είναι όλη η βία. Η εγκληματική βία είναι διαφορετικό φαινόμενο και πρέπει να εξετάζεται ξεχωριστά.
Στην εγκληματική βία, ο δράστης μπορεί να μη λειτουργεί μέσα από αμοιβαία κλιμάκωση. Μπορεί να έχει ήδη επιλέξει θύμα. Μπορεί να έχει στόχο τη λεία, τον έλεγχο, τη σεξουαλική βία, την υποταγή ή την εξάλειψη αντίστασης. Μπορεί να χρησιμοποιήσει αιφνιδιασμό και υπερβολική βία από την αρχή, όχι επειδή θυμώσατε μεταξύ σας, αλλά επειδή αυτό εξυπηρετεί τον σκοπό του.
Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να μπερδεύουμε όλες τις μορφές βίας. Άλλο η λεκτική κλιμάκωση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που προσβάλλονται. Άλλο η βίαιη εγκληματική ενέργεια. Άλλο η οδική οργή. Άλλο η ενέδρα. Άλλο η οικογενειακή κακοποίηση. Άλλο η οργανωμένη επίθεση. Κάθε μορφή έχει διαφορετική δυναμική.
Το κοινό μάθημα, όμως, παραμένει: όσο νωρίτερα αναγνωρίζουμε τι είδους κατάσταση έχουμε μπροστά μας, τόσο περισσότερες επιλογές έχουμε. Αν θεωρήσουμε εγκληματική επίθεση έναν απλό διαπληκτισμό, μπορεί να υπεραντιδράσουμε.
Αν θεωρήσουμε απλό διαπληκτισμό μια εγκληματική επίθεση, μπορεί να αντιδράσουμε πολύ αργά.
Νομική διάσταση: δεν αρκεί να λέμε «αμύνθηκα»
Η φράση «αμύνθηκα» δεν είναι μαγική λέξη. Δεν σβήνει ό,τι προηγήθηκε. Δεν καταργεί την αναγκαιότητα, την αναλογικότητα και την παρούσα άδικη επίθεση. Σύμφωνα με το άρθρο 22 του Ποινικού Κώδικα, η άμυνα είναι αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου για υπεράσπιση από παρούσα και άδικη επίθεση. Αυτό σημαίνει ότι η αυτοάμυνα δεν είναι εκδίκηση, απάντηση σε προσβολή ή δικαίωμα να τιμωρήσουμε κάποιον επειδή μας ενόχλησε.
Ακόμη πιο σημαντικό για το θέμα μας είναι ότι ο νόμος δεν βλέπει με αθωότητα εκείνον που προκαλεί την επίθεση άλλου με σκοπό να χρησιμοποιήσει μετά την άμυνα ως πρόσχημα. Το άρθρο 24 για την υπαίτια κατάσταση άμυνας προβλέπει ότι δεν απαλλάσσεται από την ποινή όποιος με πρόθεση προκάλεσε την επίθεση άλλου για να διαπράξει εναντίον του αξιόποινη πράξη με το πρόσχημα της άμυνας.
Αυτό έχει τεράστια πρακτική σημασία. Αν κάποιος προκαλεί, πλησιάζει, απειλεί, επιμένει, ταπεινώνει και οδηγεί την κατάσταση στη σύγκρουση, δεν μπορεί μετά να παρουσιάζει την ιστορία σαν να εμφανίστηκε ξαφνικά η βία από το πουθενά. Η πραγματική αυτοπροστασία δεν είναι να δημιουργώ το πρόβλημα και μετά να ζητώ δικαίωση. Είναι να κάνω ό,τι μπορώ για να μη δημιουργηθεί.
Η υπέρβαση των ορίων της άμυνας μπορεί επίσης να έχει συνέπειες, εκτός από τις ειδικές περιπτώσεις που ο νόμος προβλέπει όταν η υπέρβαση οφείλεται στον φόβο ή την ταραχή που προκάλεσε η επίθεση.
Γι’ αυτό το «μόλις αρκετό αρκεί» δεν είναι σύνθημα αδυναμίας.
Είναι πρακτική και νομική αναγκαιότητα.
Η θέση του Combatives Group
Στο Combatives Group, η φράση «η βία φέρνει βία» δεν αντιμετωπίζεται ως ηθικό γνωμικό. Αντιμετωπίζεται ως πρακτικός μηχανισμός κλιμάκωσης. Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να βλέπει πώς η δική του συμπεριφορά μπορεί να αυξήσει ή να μειώσει τον κίνδυνο. Πρέπει να μάθει ότι η αυτοπροστασία δεν είναι μόνο να προσέχει τον επιτιθέμενο. Είναι και να προσέχει τον εαυτό του όταν θυμώνει, όταν προσβάλλεται, όταν αισθάνεται αδικημένος και όταν θέλει να απαντήσει.
Αυτός είναι ο λόγος που η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται στη σωματική τεχνική. Η τεχνική χωρίς κρίση είναι επικίνδυνη. Η δύναμη χωρίς αυτοκυριαρχία είναι πρόβλημα. Η αυτοπεποίθηση χωρίς κατανόηση της κλιμάκωσης μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο πιο πρόθυμο να εμπλακεί εκεί όπου θα έπρεπε να φύγει.
Ο ασκούμενος πρέπει πρώτα να μάθει να απουσιάζει, να αποφεύγει και να αποδρά. Αν δεν μπόρεσε, πρέπει να μάθει να αποκλιμακώνει όταν υπάρχει ακόμη χώρος. Αν όλα αυτά αποτύχουν και υπάρχει άμεση απειλή, τότε η σωματική αυτοάμυνα έχει θέση. Αλλά αυτή η θέση είναι τελευταία, όχι πρώτη.
Η πραγματική ωριμότητα δεν είναι να μπορείς να κάνεις βία. Είναι να καταλαβαίνεις πότε η βία αρχίζει να σε τραβά μέσα της και να ξέρεις πώς να μη γίνεις μέρος της.
Τελική σκέψη
Η βία φέρνει βία επειδή ο άνθρωπος σπάνια δέχεται πίεση, προσβολή ή απειλή χωρίς να δημιουργηθεί μέσα του κάποια αντίδραση. Μερικές φορές αυτή η αντίδραση μένει εσωτερική. Άλλες φορές γίνεται λόγος. Άλλες γίνεται στάση. Άλλες γίνεται επιθετικότητα. Και άλλες γίνεται φυσική σύγκρουση με συνέπειες που κανείς δεν είχε σχεδιάσει στην αρχή.
Το πιο επικίνδυνο είναι ότι, σε κάθε στάδιο, ο άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι έχει δίκιο. Μπορεί να πιστεύει ότι υπερασπίζεται τον εαυτό του ενώ επιτίθεται. Μπορεί να πιστεύει ότι βάζει όρια ενώ κλιμακώνει. Μπορεί να πιστεύει ότι δεν είχε επιλογή ενώ είχε πολλές. Η αυτοπροστασία απαιτεί να δούμε αυτή την αλήθεια καθαρά, ειδικά όταν αφορά εμάς.
Αν προσβάλαμε, απολογούμαστε. Αν πιέσαμε, κάνουμε πίσω. Αν μπορούμε να φύγουμε, φεύγουμε. Αν μπορούμε να αποκλιμακώσουμε, αποκλιμακώνουμε. Και αν η βία γίνει αναπόφευκτη, τότε πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να προστατευτούμε μέσα στα όρια της αναγκαιότητας, με σκοπό την επιβίωση και τη διαφυγή.
Η βία φέρνει βία.
Η αυτοκυριαρχία μπορεί να τη σταματήσει πριν ξεκινήσει.
Συνέχεια ανάγνωσης
- Για το υπάρχον άρθρο, δείτε τη σελίδα Η βία φέρνει βία.
- Για να κατανοήσετε τη σχέση βίας και δύναμης, συνεχίστε με το άρθρο Πώς συνδέονται η Βία και η Δύναμη;.
- Για το γιατί οι άνθρωποι γίνονται βίαιοι, διαβάστε το άρθρο Γιατί γίνονται οι άνθρωποι βίαιοι;.
- Για τη διαφορά ανάμεσα σε φιλονικία και πραγματική βία, δείτε το άρθρο Είναι όλη η βία φιλονικία;.
- Για την πραγματικότητα της ακραίας βίας, συνεχίστε με το άρθρο Ωμή Βία.
- Για τη σχέση απειλής και αναλογικής δράσης, διαβάστε το άρθρο Οι κίνδυνοι της παρερμηνείας.
- Για την πρώτη γραμμή αυτοπροστασίας, δείτε το άρθρο Αρχές Combatives – Απουσία, Αποφυγή, Απόδραση.
Σημείωση περιεχομένου
Το άρθρο αναφέρεται σε κλιμάκωση βίας, συναισθηματική αντίδραση, φιλονικία και πιθανές σωματικές συνέπειες. Σκοπός δεν είναι η ηθικολογία, αλλά η κατανόηση του μηχανισμού με τον οποίο μικρές εντάσεις μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρή βία.
Σημείωση ασφαλείας
Το άρθρο δεν παρέχει τεχνικές οδηγίες σωματικής βίας. Η εκπαίδευση αυτοπροστασίας και αυτοάμυνας πρέπει να γίνεται με υπεύθυνη καθοδήγηση, ελεγχόμενη πίεση και σαφή στόχο ασφάλειας και διαφυγής.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Η αυτοάμυνα πολιτών πρέπει να παραμένει μέσα στα όρια της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Η πρόκληση ή κλιμάκωση μιας κατάστασης μπορεί να επηρεάσει σοβαρά το πώς αξιολογείται η μεταγενέστερη επίκληση άμυνας.
Σημείωση κατά της φαντασίωσης
Δεν αρκεί να πιστεύουμε ότι «εμείς δεν θα πέσουμε σε αυτή την παγίδα». Οι άνθρωποι πέφτουν σε αυτήν ακριβώς επειδή την ώρα της προσβολής, του θυμού ή της αδικίας πιστεύουν ότι έχουν δίκιο.
Σημείωση εμπειρίας
Το Combatives Group θεωρεί ότι η καταστολή του εγωισμού και η ικανότητα αποκλιμάκωσης είναι βασικά στοιχεία πραγματικής αυτοπροστασίας, επειδή πολλές συμπλοκές δημιουργούνται από ανθρώπους που πίστευαν ότι απλώς «αντιδρούσαν».
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς διδάσκονται η αποκλιμάκωση, η διαχείριση εγωισμού, η σχέση απειλής και βίας, και η ρεαλιστική αυτοπροστασία, επικοινωνήστε με το Combatives Group.