Μήπως είναι πιο επικίνδυνη απ’ όσο φαντάζεστε;
Η αντίληψη που έχουν οι περισσότεροι άνθρωποι για τη βία είναι συνήθως περιορισμένη σε εικόνες που ήδη γνωρίζουν από την καθημερινότητά τους. Μια έντονη φραστική διαμάχη στο σπίτι. Ένας καυγάς ανάμεσα σε ζευγάρι. Μια προσβολή στον δρόμο. Ένας οδηγός που κορνάρει, βρίζει και κατεβαίνει από το αυτοκίνητο. Ένα «αρπαχτοκλοτσομπουνίδι» που ξεκίνησε από μια φαινομενική ή πραγματική παρεξήγηση. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αυτή είναι η βία: θυμός, λόγια, ένταση, ίσως μερικά σπρωξίματα ή χτυπήματα, και μετά ο καθένας απομακρύνεται με πληγωμένο εγωισμό, μελανιές ή ντροπή.
Αυτή όμως είναι μόνο μία πλευρά της βίας. Είναι η πλευρά με την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι, είτε επειδή την έχουν δει, είτε επειδή την έχουν υποστεί, είτε επειδή την έχουν ασκήσει. Είναι η βία της φιλονικίας, της προσβολής, της παρεξήγησης, του εγωισμού και της λεκτικής ή σωματικής αντιπαράθεσης που συνήθως δεν καταλήγει σε θάνατο. Μπορεί να είναι άσχημη, ταπεινωτική και επικίνδυνη, αλλά τις περισσότερες φορές παραμένει σε επίπεδο από το οποίο ο άνθρωπος μπορεί ακόμη να απομακρυνθεί, έστω και κουτσαίνοντας, «γλείφοντας τις πληγές του».
Το πρόβλημα αρχίζει όταν πιστέψουμε ότι όλη η βία είναι έτσι.
Δεν είναι.
Υπάρχει βία που δεν έχει καμία σχέση με φιλονικία. Υπάρχει βία που δεν ξεκινά από διαφωνία. Υπάρχει βία που δεν ενδιαφέρεται για εγωισμούς, εξηγήσεις, παρεξηγήσεις ή «ποιος είχε δίκιο». Υπάρχει βία που εμφανίζεται ξαφνικά, μεθοδικά, εγκληματικά και ανελέητα. Και εκεί, όποιος την αντιμετωπίζει σαν συνηθισμένο καυγά, έχει ήδη κάνει ένα σοβαρό λάθος.
Η σύντομη απάντηση
Όχι, δεν είναι όλη η βία φιλονικία.
Η φιλονικία είναι ένα είδος βίας ή τουλάχιστον μπορεί εύκολα να γίνει βία, όταν δύο άνθρωποι θεωρούν ότι παραβιάστηκαν τα όριά τους, η αξιοπρέπειά τους, η εικόνα τους ή τα προσωπικά τους «πρότυπα». Μπορεί να ξεκινήσει από λόγια, από παρεξήγηση, από προσβολή, από θυμό ή από κακή συμπεριφορά. Σε πολλές περιπτώσεις, μια φιλονικία παραμένει σε επίπεδο λεκτικής σύγκρουσης ή περιορισμένης σωματικής αψιμαχίας.
Η εγκληματική ή ωμή βία, όμως, είναι κάτι πολύ διαφορετικό. Μπορεί να είναι γρήγορη, αιφνίδια, άδικη, ασύμμετρη, οπλισμένη, προμελετημένη ή εντελώς παράλογη. Δεν έχει απαραίτητα κλιμάκωση που θα προλάβετε να αναγνωρίσετε. Δεν έχει απαραίτητα λογική. Δεν έχει απαραίτητα «κανόνες». Μπορεί να περάσει από την απόλυτη ηρεμία στον θάνατο μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Αυτός είναι ο λόγος που στο Combatives Group ενθαρρύνουμε τους ασκούμενους να απουσιάζουν, να αποφεύγουν και να αποδρούν από κάθε μορφή βίας. Όχι επειδή φοβόμαστε τη σύγκρουση, αλλά επειδή καταλαβαίνουμε πόσο γρήγορα μια φαινομενικά απλή φιλονικία μπορεί να γίνει κάτι πολύ χειρότερο.
Αυτό το άρθρο είναι για εσάς αν…
Αυτό το άρθρο είναι για όσους πιστεύουν ότι η βία είναι κυρίως «καυγάς». Είναι για όσους φαντάζονται ότι, αν κάποτε βρεθούν σε δύσκολη κατάσταση, θα έχουν χρόνο να μιλήσουν, να εξηγήσουν, να αντιδράσουν, να αξιολογήσουν και να κάνουν αυτό που νομίζουν σωστό. Είναι για όσους θεωρούν ότι η βία είναι κάτι που συνήθως προκύπτει από δύο ανθρώπους που «αρπάχτηκαν», και όχι από έναν άνθρωπο που έχει ήδη αποφασίσει να επιτεθεί.
Είναι επίσης για όσους έχουν εκπαιδευτεί σε μαχητικά αθλήματα ή πολεμικές τέχνες και έχουν συνηθίσει να σκέφτονται τη σύγκρουση ως ανταλλαγή. Ένας κάνει κάτι, ο άλλος απαντά. Υπάρχει χώρος, υπάρχει χρόνος, υπάρχει κάποια μορφή αναγνωρίσιμης έναρξης. Στην πραγματική βία, αυτά μπορεί να μην υπάρχουν. Η επίθεση μπορεί να έχει ξεκινήσει πριν καταλάβετε ότι συμμετέχετε σε αυτή.
Τέλος, είναι για όσους επιτρέπουν στον εγωισμό ή στο συναίσθημα να πάρει τον έλεγχο. Διότι πολλές φορές ο επικίνδυνος άνθρωπος δεν είναι ο «άλλος». Μπορεί να είμαστε εμείς. Μπορεί εμείς να είμαστε εκείνοι που επιμένουμε, απαντάμε, πλησιάζουμε, προκαλούμε, κυνηγάμε, κλιμακώνουμε και τελικά δημιουργούμε το πρόβλημα που μετά θα ονομάσουμε αυτοάμυνα.
Τι θα μάθετε
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε γιατί δεν πρέπει να συγχέουμε τη φιλονικία με την αληθινή βία. Θα εξετάσουμε πώς μια έντονη λογομαχία ή μια σωματική αψιμαχία μπορεί να παραμείνει σχετικά περιορισμένη, αλλά και πώς μια μικρή κλιμάκωση μπορεί να οδηγήσει σε τραυματισμό, νοσοκομείο, χειρουργείο ή θάνατο.
Θα δούμε επίσης γιατί η πραγματική ωμή βία βρίσκεται πολύ πέρα από την καθημερινή εμπειρία των περισσότερων πολιτών. Η ωμή βία μπορεί να ανήκει στον κόσμο της δολοφονίας, του πολέμου, της γενοκτονίας, της τρομοκρατικής επίθεσης ή της εγκληματικής ενέδρας. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ζουν καθημερινά σε αυτό το επίπεδο βίας, και αυτό είναι ευτύχημα. Αλλά ακριβώς επειδή δεν το ζουν, συχνά δεν το καταλαβαίνουν.
Θα εξηγήσουμε γιατί ο εγωισμός είναι βασικός παράγοντας κλιμάκωσης και γιατί μεγάλο μέρος της αρχικής εκπαίδευσης στο Combatives Group αφορά την καταστολή του εγωισμού πριν την καταστολή του επιτιθέμενου. Θα δούμε ακόμη γιατί η λάθος εκτίμηση απειλής —είτε υπερεκτίμηση είτε υποτίμηση— μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές σωματικές και νομικές συνέπειες.
Βασικά σημεία
- Δεν είναι όλη η βία φιλονικία. Η φιλονικία είναι μόνο μία πλευρά της βίας, συνήθως αυτή με την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι.
- Η λεκτική αντιπαράθεση και η σωματική αψιμαχία μπορεί να είναι βία, αλλά δεν αντιπροσωπεύουν όλο το φάσμα της βίαιης συμπεριφοράς.
- Η πραγματική ωμή βία μπορεί να είναι αιφνίδια, ακραία, θανάσιμη και εντελώς έξω από τα στερεότυπα του «καυγά».
- Η κλιμάκωση από φιλονικία σε σοβαρή βία μπορεί να γίνει πολύ γρήγορα, ειδικά όταν μπαίνουν στη μέση εγωισμός, φόβος, ντροπή, προσβολή, αλκοόλ, παρέες ή όπλα.
- Στο Combatives Group, η πρώτη εκπαίδευση δεν είναι να «κερδίσουμε» τον άλλον, αλλά να ελέγξουμε τον εαυτό μας, να αναγνωρίσουμε την απειλή και να μη συμβάλουμε εμείς στην κλιμάκωση.
- Η αυτοάμυνα πολιτών πρέπει να παραμένει μέσα σε νόμιμα όρια. Η άμυνα στον Ποινικό Κώδικα αφορά αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου για υπεράσπιση από παρούσα και άδικη επίθεση.
- Η υπέρβαση των ορίων της άμυνας μπορεί να δημιουργήσει ποινικές συνέπειες, ιδίως όταν η αντίδραση δεν αντιστοιχεί πλέον στην πραγματική απειλή.
Εισαγωγή: Η βία που γνωρίζουμε και η βία που δεν γνωρίζουμε
Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν στο μυαλό τους μια σχετικά περιορισμένη εικόνα της βίας, επειδή αυτή είναι η βία που έχουν ζήσει ή δει από κοντά. Ένας καυγάς στο σπίτι, μια λογομαχία στο γραφείο, μια προσβολή ανάμεσα σε οδηγούς, μια φασαρία έξω από ένα μπαρ, μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που αισθάνονται ότι αδικήθηκαν ή προσβλήθηκαν. Αυτές οι καταστάσεις μπορεί να είναι δυσάρεστες, μπορεί να είναι επικίνδυνες, αλλά συχνά διατηρούν ένα στοιχείο κοινωνικής αναγνωρισιμότητας. Ξέρουμε λίγο-πολύ τι βλέπουμε: δύο άνθρωποι συγκρούονται.
Αυτή η μορφή βίας έχει συνήθως ένα ψυχολογικό υπόβαθρο που οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν. Κάποιος ένιωσε ότι τον προσέβαλαν. Κάποιος θεώρησε ότι δεν τον σεβάστηκαν. Κάποιος πίστεψε ότι του πήραν κάτι, ότι τον αδίκησαν, ότι τον γελοιοποίησαν ή ότι πέρασαν ένα όριο. Το όριο αυτό μπορεί να είναι πραγματικό ή φανταστικό. Σημασία έχει ότι μέσα στο μυαλό του ανθρώπου που αντιδρά, η παραβίαση είναι αληθινή.
Αυτό εννοούμε όταν μιλάμε για «πρότυπα». Πρότυπο είναι το σημείο στο οποίο κάποιος πιστεύει ότι ο άλλος προκαλεί αδίκημα, προσβολή ή παραβίαση. Μπορεί να αφορά τον τρόπο που του μίλησαν, τον τρόπο που τον κοίταξαν, το πώς τον προσπέρασαν στον δρόμο, το πώς του απάντησε ο σύντροφός του ή το πώς συμπεριφέρθηκε ένας άγνωστος. Όταν ο άνθρωπος πιστέψει ότι το πρότυπό του παραβιάστηκε, μπορεί να νιώσει δικαιωμένος να αντιδράσει.
Εκεί αρχίζει η επικίνδυνη περιοχή. Διότι ο άνθρωπος που πιστεύει ότι αδικείται, συχνά δεν βλέπει τον εαυτό του ως επιτιθέμενο. Βλέπει τον εαυτό του ως κάποιον που «απαντά», «υπερασπίζεται τον εαυτό του», «βάζει τον άλλον στη θέση του» ή «δεν αφήνει να τον πατήσουν».
Από εκεί μέχρι την κλιμάκωση, η απόσταση μπορεί να είναι πολύ μικρότερη από όσο νομίζουμε.
Η φιλονικία είναι βία, αλλά δεν είναι όλη η βία
Η φιλονικία μπορεί να είναι βία, διότι περιλαμβάνει παραβίαση ορίων, απειλή, εκφοβισμό, λεκτική επίθεση ή σωματική αψιμαχία. Δεν χρειάζεται να υπάρξει σοβαρός τραυματισμός για να μιλήσουμε για βίαιη συμπεριφορά. Μερικές φορές η φωνή, η προσβολή, η επιθετική προσέγγιση, η απειλητική στάση και η σκόπιμη ταπείνωση είναι ήδη μορφές βίας, έστω και αν δεν έχουν ακόμη γίνει σωματική επίθεση.
Όμως η φιλονικία έχει συχνά ένα διαφορετικό χαρακτηριστικό από την εγκληματική ή ωμή βία. Στη φιλονικία, τα δύο μέρη συνήθως συμμετέχουν σε μια αλληλεπίδραση που κλιμακώνεται. Υπάρχει λόγος, αντίλογος, πρόκληση, απάντηση, θυμός, ίσως σπρώξιμο, ίσως χτύπημα. Σε αρκετές περιπτώσεις, και οι δύο έχουν συμβάλει στη θερμοκρασία της κατάστασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν ίση ευθύνη, αλλά σημαίνει ότι υπάρχει διαδικασία.
Στην ωμή βία, αυτή η διαδικασία μπορεί να μην υπάρχει. Μπορεί να μην υπάρχει προειδοποίηση. Μπορεί να μην υπάρχει λεκτικό στάδιο. Μπορεί να μην υπάρχει αίσθηση «παρεξήγησης». Μπορεί κάποιος να επιτεθεί γιατί θέλει να πάρει κάτι, να ελέγξει κάτι, να εξαφανίσει μάρτυρα, να επιβληθεί, να εκτονώσει μίσος ή να εκτελέσει μια απόφαση που έχει ήδη πάρει μέσα του. Αυτό δεν είναι φιλονικία. Είναι απειλή επιβίωσης.
Αν αντιμετωπίσουμε και τα δύο με την ίδια νοοτροπία, θα κάνουμε σοβαρό λάθος. Στη φιλονικία, η αποκλιμάκωση μπορεί να έχει χώρο. Στην εγκληματική ενέδρα, ίσως να μην έχει. Στον εγωιστικό καυγά, το να φύγεις νωρίς μπορεί να λύσει το πρόβλημα.
Στην αιφνίδια βίαιη επίθεση, μπορεί να χρειάζεται άμεση αντίδραση για να δημιουργηθεί έξοδος.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη.
Η καθημερινή βία που μπορούμε να αναγνωρίσουμε
Η βία που οι περισσότεροι αναγνωρίζουν είναι η βία της κλιμάκωσης.
Ένα παράπονο γίνεται έντονος τόνος. Ο έντονος τόνος γίνεται προσβολή. Η προσβολή γίνεται απειλή. Η απειλή γίνεται προσέγγιση. Η προσέγγιση γίνεται σπρώξιμο. Το σπρώξιμο γίνεται χτύπημα. Το χτύπημα γίνεται αψιμαχία. Η αψιμαχία γίνεται σοβαρή συμπλοκή.
Σε αυτό το είδος βίας, ο εγωισμός λειτουργεί σαν καύσιμο. Ο άνθρωπος δεν θέλει απλώς να λύσει το πρόβλημα. Θέλει να νικήσει, να φανεί σωστός, να μη φανεί αδύναμος, να μη χάσει πρόσωπο μπροστά σε άλλους. Έτσι, ενώ μπορεί να είχε πολλές ευκαιρίες να απομακρυνθεί, να σωπάσει, να αλλάξει θέση ή να τελειώσει την κατάσταση, συνεχίζει να ρίχνει λάδι στη φωτιά.
Το combatives.gr έχει ήδη αναπτύξει αυτή τη λογική στο άρθρο «Η βία φέρνει βία», επισημαίνοντας ότι ο άνθρωπος μπορεί να περάσει από την παθητικότητα στην ενόχληση, μετά στη διεκδίκηση, στην επιθετικότητα, στη βία και ακόμη και στη θανατηφόρα συμπεριφορά. Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό μάθημα για τον πολίτη: η βία σπάνια εμφανίζεται μόνο ως εξωτερικό γεγονός. Πολύ συχνά τρέφεται και από το πώς εμείς απαντάμε σε αυτό που συμβαίνει.
Ακριβώς γι’ αυτό, μεγάλο μέρος της αρχικής εκπαίδευσης στο Combatives Group αφορά την καταστολή του εγωισμού. Πριν μάθει κάποιος να ελέγχει έναν επιτιθέμενο, πρέπει να μάθει να ελέγχει τον εαυτό του. Αν δεν μπορεί να σταματήσει το στόμα του, το βλέμμα του, την προσέγγισή του, την ανάγκη του να απαντήσει ή την επιθυμία του να «μην περάσει έτσι», τότε δεν έχει ακόμη καταλάβει την αυτοπροστασία.
Όταν η φιλονικία αλλάζει επίπεδο
Μια φιλονικία μπορεί να φαίνεται ακίνδυνη μέχρι τη στιγμή που δεν είναι.
Μπορεί να ξεκινήσει με λόγια και να τελειώσει με κάποιον στο νοσοκομείο. Μπορεί να ξεκινήσει με κακή οδική συμπεριφορά και να τελειώσει με όπλο. Μπορεί να ξεκινήσει με εγωισμό και να καταλήξει σε πτώση στο πεζοδρόμιο, σπασμένα δόντια, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, μαχαίρι ή θάνατο.
Το επικίνδυνο σημείο είναι ότι ο άνθρωπος που μπαίνει σε μια φιλονικία συχνά πιστεύει ότι ξέρει σε ποιο «παιχνίδι» συμμετέχει. Νομίζει ότι πρόκειται για λόγια. Μετά νομίζει ότι πρόκειται για σπρωξίματα. Μετά νομίζει ότι πρόκειται για «ξύλο». Δεν έχει υπολογίσει ότι ο άλλος μπορεί να το ερμηνεύει διαφορετικά. Για τον έναν μπορεί να είναι εγωιστικός καυγάς. Για τον άλλον μπορεί να είναι μάχη ζωής και θανάτου, ταπείνωση που πρέπει να ξεπλυθεί, ευκαιρία να χρησιμοποιήσει όπλο ή στιγμή όπου αποφασίζει ότι δεν έχει τίποτα να χάσει.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα. Εμείς μπορεί να νομίζουμε ότι μπλεχτήκαμε σε ένα συνηθισμένο «αρπαχτοκλοτσομπουνίδι», ενώ ο άλλος έχει ήδη περάσει εσωτερικά σε άλλο επίπεδο. Μπορεί να πιστεύει ότι απειλείται θανάσιμα. Μπορεί να πιστεύει ότι πρέπει να μας καταστρέψει πριν τον καταστρέψουμε. Μπορεί να είναι οπλισμένος. Μπορεί να έχει φίλους. Μπορεί να είναι υπό ουσίες. Μπορεί απλώς να είναι πρόθυμος να πάει πολύ πιο μακριά από εμάς.
Γι’ αυτό η αποφυγή δεν είναι δειλία. Είναι στρατηγική επιβίωσης.
Όποιος αποφεύγει μια φιλονικία δεν αποφεύγει μόνο τα λόγια ή τα σπρωξίματα. Αποφεύγει την πιθανότητα να μετατραπεί κάτι μικρό σε κάτι μη αναστρέψιμο.
Η αληθινή ωμή βία
Η αληθινή, ωμή, άγρια και αχαλίνωτη βία βρίσκεται πολύ πέρα από αυτό που οι περισσότεροι άνθρωποι θα βιώσουν στη ζωή τους. Αυτό είναι ευτύχημα. Οι περισσότεροι πολίτες δεν ζουν σε πόλεμο, δεν ζουν καθημερινά με βομβιστικές επιθέσεις, δεν ζουν μέσα σε γενοκτονία, δεν βλέπουν καθημερινά ανθρώπους να πεθαίνουν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Όμως το ότι δεν ζούμε συνήθως σε τέτοιο επίπεδο βίας δεν σημαίνει ότι αυτό το επίπεδο δεν υπάρχει.
Σε αυτό το επίπεδο, οι ανθρώπινες ευαισθησίες δυσκολεύονται να κατανοήσουν την πράξη. Η βία μπορεί να είναι τόσο γρήγορη ώστε ο ανθρώπινος νους αδυνατεί να την επεξεργαστεί. Από την τέλεια ηρεμία μπορεί να περάσει κανείς σε νεκρούς και τραυματίες μέσα σε δευτερόλεπτα. Η λογική του καυγά δεν υπάρχει εκεί. Δεν υπάρχει «τι έγινε;», «γιατί το έκανες;», «να μιλήσουμε». Υπάρχει μόνο συμβάν, σοκ, βλάβη, επιβίωση ή θάνατος.
Στο άρθρο «Ωμή Βία», το combatives.gr περιγράφει αυτή τη μορφή βίας ως απρόσμενη, ανελέητη και αδυσώπητη, με στόχο τη μέγιστη σωματική βλάβη ή ακόμη και την αφαίρεση ζωής. Αυτό δεν είναι υπερβολή για εντύπωση. Είναι υπενθύμιση ότι η βία έχει επίπεδα, και ότι η εμπειρία μας από μικρές φιλονικίες δεν μας προετοιμάζει απαραίτητα για τα ακραία.
Η θλιβερή αλήθεια είναι ότι στο επίπεδο της ωμής βίας δεν υπάρχουν στερεότυπα και κανόνες. Δεν υπάρχει η βεβαιότητα ότι ο δράστης θα σταματήσει όταν πάρει αυτό που θέλει. Δεν υπάρχει η βεβαιότητα ότι θα παραμείνει άοπλος. Δεν υπάρχει η βεβαιότητα ότι θα σεβαστεί συμμόρφωση, ηλικία, φύλο, αδυναμία, οικογένεια ή λογική.
Ο άνθρωπος που ζει μέσα σε πολιτισμένες υποθέσεις δυσκολεύεται να το δεχτεί.
Η βία όμως δεν ενδιαφέρεται για τις υποθέσεις μας.
Ο βίαιος τύπος μπορεί να είμαστε εμείς
Ένα από τα πιο άβολα σημεία του θέματος είναι ότι ο «βίαιος τύπος» μπορεί κάλλιστα να είμαστε εμείς.
Δεν χρειάζεται να είμαστε εγκληματίες, κακοποιοί ή άνθρωποι με ιστορικό βίας. Αρκεί να αφήσουμε το εγώ, τον θυμό, τον φόβο, την ντροπή ή την αδικία να πάρουν τον έλεγχο της κοινής λογικής μας.
Πόσοι άνθρωποι έχουν εμπλακεί σε περιστατικά επειδή δεν άντεξαν μια προσβολή; Πόσοι κατέβηκαν από το αυτοκίνητο επειδή κάποιος τους έκλεισε; Πόσοι πλησίασαν έναν άγνωστο για να του «εξηγήσουν»; Πόσοι συνέχισαν μια λογομαχία επειδή υπήρχαν θεατές; Πόσοι πίστεψαν ότι υπερασπίζονται τον εαυτό τους, ενώ στην πραγματικότητα κλιμάκωναν ενεργά μια κατάσταση που θα μπορούσε να είχε τελειώσει;
Αυτή είναι η παγίδα. Όταν το συναίσθημα παίρνει τον έλεγχο, ο άνθρωπος αλλάζει αφήγηση. Δεν λέει «επιτίθεμαι». Λέει «δεν θα τον αφήσω να μου μιλά έτσι». Δεν λέει «κλιμακώνω». Λέει «βάζω όρια». Δεν λέει «μπαίνω σε κίνδυνο». Λέει «θα του δείξω». Έτσι, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ο άνθρωπος μπορεί να μετακινηθεί από την αυτοπροστασία στην αυτοκαταστροφή.
Γι’ αυτό η καταστολή του εγωισμού είναι εκπαίδευση αυτοάμυνας. Όχι «ηθικό μάθημα». Όχι θεωρία. Είναι πρακτική επιβίωση.
Αν δεν μπορείτε να ελέγξετε το εγώ σας, τότε μπορεί να γίνετε εσείς ο μηχανισμός που φέρνει τη βία στη ζωή σας.
Υπερεκτίμηση και υποτίμηση της απειλής
Η λάθος εκτίμηση της απειλής είναι ένας από τους πιο επικίνδυνους παράγοντες στη βία.
Μερικές φορές ο άνθρωπος υποτιμά την απειλή. Νομίζει ότι ο άλλος μπλοφάρει. Νομίζει ότι είναι απλώς λόγια. Νομίζει ότι επειδή είναι μεγαλύτερος, δυνατότερος ή πιο έμπειρος, έχει τον έλεγχο. Νομίζει ότι επειδή έχει ξαναπαίξει ξύλο, ξέρει τι κάνει. Έτσι μένει σε μια κατάσταση που έπρεπε να εγκαταλείψει.
Άλλες φορές, όμως, ο άνθρωπος υπερεκτιμά την απειλή και αντιδρά υπερβολικά. Βλέπει προσβολή όπου υπάρχει απλή ενόχληση. Βλέπει θανατηφόρα απειλή όπου υπάρχει διαπληκτισμός. Χρησιμοποιεί περισσότερη βία από όση δικαιολογείται. Και τότε μπορεί να κερδίσει σωματικά αλλά να χάσει νομικά, κοινωνικά και ψυχολογικά.
Η σοβαρή εκπαίδευση πρέπει να βοηθά τον άνθρωπο να διακρίνει. Δεν αρκεί να του δίνει τεχνικές. Πρέπει να τον εκπαιδεύει να βλέπει βαθμό απειλής, δυνατότητα διαφυγής, παρουσία τρίτων, πιθανότητα όπλου, ένταση, απόσταση, χρόνο και συνέπειες. Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο από το να μάθει μια τεχνική. Αλλά είναι και πολύ πιο σημαντικό.
Στην ελληνική νομοθεσία, η άμυνα συνδέεται με παρούσα και άδικη επίθεση, ενώ η υπέρβαση των ορίων της άμυνας μπορεί να δημιουργήσει ποινική ευθύνη. Αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση πρέπει να διδάσκει όχι μόνο πώς να ενεργήσει κάποιος, αλλά και πότε, γιατί, πόσο και πότε να σταματήσει.
Το πρόβλημα του εγωισμού στην εκπαίδευση
Αν ένας άνθρωπος εκπαιδεύεται μόνο στο πώς να επιβληθεί, χωρίς να εκπαιδεύεται στο πώς να αποφεύγει, πώς να αποκλιμακώνει και πώς να ελέγχει τον εαυτό του, τότε η εκπαίδευσή του είναι επικίνδυνα μισή. Μπορεί να του δίνει αυτοπεποίθηση, αλλά όχι κρίση. Μπορεί να του δίνει εργαλεία, αλλά όχι φρένο. Μπορεί να του μαθαίνει πώς να μπει στη σύγκρουση, αλλά όχι πώς να μη μπει.
Αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο για ανθρώπους που ήδη έχουν έντονο εγωισμό, ανάγκη επιβεβαίωσης ή παλιές φοβίες. Η εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει είτε ως μέσο ωρίμανσης είτε ως πολλαπλασιαστής προβλήματος. Αν ο δάσκαλος επιβραβεύει τη σκληρή εικόνα, τη φαντασίωση της κυριαρχίας και το «δεν κάνω πίσω», τότε μπορεί να παράγει ανθρώπους πιο πρόθυμους να εμπλακούν. Αν όμως η εκπαίδευση επιμένει στην ευθύνη, στην πρόληψη και στη διαφυγή, τότε καλλιεργεί ανθρώπους που έχουν περισσότερες πιθανότητες να μη βρεθούν ποτέ σε άσκοπη συμπλοκή.
Στο Combatives Group, η μαχητική νοοτροπία δεν σημαίνει ότι ψάχνουμε βία. Σημαίνει ότι, αν η βία μας επιβληθεί και δεν υπάρχει άλλη επιλογή, μπορούμε να λειτουργήσουμε.
Πριν από αυτό όμως, η ωριμότητα απαιτεί να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να μη φτάσουμε εκεί.
Αυτό δεν είναι αδυναμία.
Είναι σοβαρότητα.
Γιατί απουσία, αποφυγή και απόδραση
Η τριάδα Απουσία, Αποφυγή, Απόδραση δεν είναι διακοσμητική φράση. Είναι στρατηγική επιβίωσης. Η απουσία σημαίνει να μη βρεθείτε εκεί όπου είναι πιθανό να δημιουργηθεί πρόβλημα. Η αποφυγή σημαίνει να αναγνωρίσετε έγκαιρα ότι κάτι εξελίσσεται και να μη συμμετάσχετε. Η απόδραση σημαίνει να φύγετε όταν η κατάσταση έχει αρχίσει να γίνεται επικίνδυνη αλλά υπάρχει ακόμη έξοδος.
Αυτή η τριάδα είναι ανώτερη από τη συμπλοκή, γιατί διατηρεί επιλογές. Όταν δεν είστε εκεί, δεν χρειάζεται να νικήσετε. Όταν αποφεύγετε, δεν χρειάζεται να αποδείξετε τίποτα. Όταν αποδράτε, προστατεύετε το σημαντικότερο αποτέλεσμα: να επιστρέψετε στο σπίτι σας ζωντανοί και άθικτοι.
Το πρόβλημα είναι ότι ο εγωισμός μισεί αυτή την τριάδα. Ο εγωισμός θέλει να απαντήσει. Θέλει να εξηγήσει. Θέλει να τιμωρήσει. Θέλει να μη φανεί αδύναμος. Γι’ αυτό η αυτοπροστασία είναι τόσο δύσκολη για κάποιους. Δεν τους λείπουν οι τεχνικές. Τους λείπει η πειθαρχία να μην μπουν στο παιχνίδι.
Αν ο πολίτης καταλάβει αυτό, έχει ήδη κάνει ένα τεράστιο βήμα.
Η πραγματική αυτοάμυνα δεν ξεκινά από το χέρι.
Ξεκινά από την απόφαση να μην επιτρέψει στον εγωισμό του να τον οδηγήσει εκεί όπου η βία θα αποφασίσει τους όρους.
Όταν η καταστολή γίνεται αναγκαία
Η καταστολή έχει θέση μόνο όταν η πρόληψη έχει αποτύχει ή δεν ήταν διαθέσιμη. Υπάρχουν καταστάσεις όπου δεν μπορείτε να απουσιάσετε, να αποφύγετε ή να αποδράσετε. Υπάρχουν αιφνίδιες επιθέσεις. Υπάρχουν εγκλωβισμοί. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου προστατεύετε άλλον άνθρωπο. Υπάρχουν στιγμές όπου η απειλή είναι παρούσα και η δράση πρέπει να είναι άμεση.
Όταν φτάσουμε εκεί, η απάντηση δεν μπορεί να είναι διστακτική ή θεατρική. Πρέπει να είναι αναγκαία, αποφασιστική και προσανατολισμένη στο να σταματήσει η απειλή. Όμως ακόμη και τότε, ο σκοπός δεν είναι να τιμωρήσουμε, να εκδικηθούμε ή να συνεχίσουμε επειδή θυμώσαμε. Ο σκοπός είναι να σταματήσει η απειλή και να δημιουργηθεί δυνατότητα ασφαλούς εξόδου.
Αυτό είναι το νόημα της σχέσης απειλής και βίας και της αρχής «μόλις αρκετό αρκεί». Αν η απειλή είναι μικρότερη, η αντίδραση πρέπει να είναι μικρότερη. Αν η απειλή είναι μεγαλύτερη, η αντίδραση μπορεί να χρειαστεί να είναι μεγαλύτερη. Αλλά όταν η απειλή σταματήσει, σταματά και η άμυνα. Αυτό είναι δύσκολο υπό φόβο, θυμό και αδρεναλίνη. Γι’ αυτό χρειάζεται εκπαίδευση.
Η φαντασίωση θέλει απλές απαντήσεις. Η πραγματικότητα απαιτεί κρίση.
Η θέση του Combatives Group
Η θέση του Combatives Group είναι ότι η βία δεν είναι ενιαίο φαινόμενο που αντιμετωπίζεται με μία απλή μέθοδο.
Άλλο η λογομαχία, άλλο η φιλονικία, άλλο η αψιμαχία, άλλο η κλιμακούμενη σωματική σύγκρουση, άλλο η εγκληματική επίθεση, άλλο η ενέδρα και άλλο η ωμή ακραία βία. Όποιος τα βάζει όλα στο ίδιο καλάθι, εκπαιδεύεται λάθος.
Δεν διδάσκουμε ανθρώπους να αναζητούν σύγκρουση. Δεν διδάσκουμε ανθρώπους να «μην κάνουν πίσω» για λόγους εικόνας. Δεν διδάσκουμε την εμμονή στη νίκη. Διδάσκουμε τη λογική της επιβίωσης. Αυτό σημαίνει ότι ο πολίτης πρέπει πρώτα να μάθει να αποφεύγει τη βία, να μην την ταΐζει, να μη συνεισφέρει στην κλιμάκωση και να μην αφήνει το εγώ να αποφασίζει.
Αν όμως η βία γίνει αναπόφευκτη, τότε η εκπαίδευση πρέπει να είναι συμβατή με πραγματικές συνθήκες. Όχι με φαντασία. Όχι με αθλητική ευγένεια. Όχι με τεχνική συλλογή. Με πίεση, ρόλους, σενάρια, αναγνώριση απειλής, έλεγχο φόβου, απλή εφαρμογή και κατανόηση συνεπειών.
Ο σκοπός δεν είναι να μάθει κάποιος να μάχεται. Ο σκοπός είναι να μάθει να επιβιώνει.
Τελική σκέψη
Είναι όλη η βία φιλονικία;
Όχι.
Η φιλονικία είναι ένα κομμάτι της βίας, και μάλιστα το κομμάτι που οι περισσότεροι άνθρωποι αναγνωρίζουν πιο εύκολα. Όμως η βία έχει βαθύτερα, σκοτεινότερα και πιο επικίνδυνα επίπεδα. Μπορεί να ξεκινήσει από προσβολή και να καταλήξει σε μαχαίρι. Μπορεί να ξεκινήσει από κακή οδική συμπεριφορά και να καταλήξει σε όπλο. Μπορεί να ξεκινήσει χωρίς καμία λεκτική προειδοποίηση και να τελειώσει πριν προλάβετε να καταλάβετε τι συμβαίνει.
Αυτός είναι ο λόγος που η εκπαίδευση πολιτών πρέπει να αρχίζει με την αποφυγή και όχι με την ανταλλαγή. Πρέπει να αρχίζει με την καταστολή του εγωισμού και όχι με την καταστολή του αντιπάλου. Πρέπει να διδάσκει τη διαφορά ανάμεσα στο να είμαι προσβεβλημένος και στο να απειλούμαι πραγματικά. Πρέπει να διδάσκει ότι η καλύτερη νίκη είναι να μη χρειαστεί να εμπλακώ.
Η βία που μπορείτε να αποφύγετε δεν χρειάζεται να τη νικήσετε.
Και η βία που δεν μπορείτε να αποφύγετε πρέπει να αντιμετωπιστεί με καθαρή νοοτροπία, όχι με φαντασία.
Συνέχεια ανάγνωσης
- Για το υπάρχον άρθρο, δείτε τη σελίδα Είναι όλη η βία κακή ή δεν είναι όλοι οι διαπληκτισμοί τελικά βία;.
- Για να κατανοήσετε πώς η βία κλιμακώνεται, συνεχίστε με το άρθρο Η βία φέρνει βία.
- Για την πραγματικότητα της ακραίας βίας, διαβάστε το άρθρο Ωμή Βία.
- Για το γιατί οι άνθρωποι γίνονται βίαιοι, συνεχίστε με το άρθρο Γιατί γίνονται οι άνθρωποι βίαιοι;.
- Για τις φάσεις του βίαιου εγκλήματος, δείτε το άρθρο Πώς λειτουργούν οι φάσεις του βίαιου εγκλήματος.
- Για τη σημασία του φόβου και της ψυχολογικής αντίδρασης στην απειλή, διαβάστε το άρθρο Είναι ο φόβος κακό συναίσθημα;.
- Για την πρώτη γραμμή πολιτικής αυτοπροστασίας, συνεχίστε με το άρθρο Αρχές Combatives – Απουσία, Αποφυγή, Απόδραση.
Σημείωση περιεχομένου
Το άρθρο αναφέρεται σε φιλονικία, κλιμάκωση, εγκληματική βία και ωμή βία. Σκοπός δεν είναι η τρομολαγνεία, αλλά η διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικά επίπεδα βίας και η σοβαρή κατανόηση των συνεπειών τους.
Σημείωση ασφαλείας
Το άρθρο δεν παρέχει τεχνικές οδηγίες σωματικής βίας. Η εκπαίδευση αυτοπροστασίας και αυτοάμυνας πρέπει να γίνεται με υπεύθυνη καθοδήγηση, ελεγχόμενη πίεση και σαφή στόχο ασφάλειας και διαφυγής.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Η αυτοάμυνα πολιτών πρέπει να παραμένει μέσα στα όρια της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας, όπως προβλέπει το ισχύον νομικό πλαίσιο.
Σημείωση κατά της φαντασίωσης
Η πραγματική βία δεν είναι πάντα φιλονικία, δεν έχει πάντα κλιμάκωση που θα προλάβετε να δείτε και δεν περιορίζεται στους κανόνες που έχετε στο μυαλό σας. Η φαντασίωση ότι «θα το καταλάβω όταν έρθει» είναι επικίνδυνη.
Σημείωση εμπειρίας
Το Combatives Group θεωρεί ότι μεγάλο μέρος της αρχικής εκπαίδευσης πρέπει να αφορά την καταστολή του εγωισμού, την αναγνώριση απειλής και την αποφυγή κλιμάκωσης, επειδή πολύ συχνά ο άνθρωπος συμβάλλει ο ίδιος στη βία που μετά φοβάται.
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς διδάσκεται η αναγνώριση απειλής, η αποφυγή, η διαχείριση σύγκρουσης και η ρεαλιστική αυτοάμυνα χωρίς φαντασιώσεις, επικοινωνήστε με το Combatives Group.