Το bullying δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Συνήθως υπάρχει κάποια δυναμική πίσω του: ανάγκη επιβολής, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ελλιπής συναισθηματικός δεσμός, κακή ή ασυνεπής πειθαρχία, ένταση στο σπίτι, εχθρικό οικογενειακό περιβάλλον, προηγούμενη θυματοποίηση ή επιθυμία του παιδιού-θύτη να βρει θέση μέσα στην ομάδα.
Αυτό όμως πρέπει να ξεκαθαριστεί από την αρχή: οι λόγοι που εξηγούν μια συμπεριφορά δεν την δικαιολογούν. Ένα παιδί μπορεί να έχει δύσκολο σπίτι, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή κακή διαπαιδαγώγηση. Αυτό δεν του δίνει δικαίωμα να ταπεινώνει, να απειλεί, να αποκλείει ή να χτυπά άλλο παιδί. Η κατανόηση των αιτιών υπάρχει για να μπορέσουμε να παρέμβουμε σωστά, όχι για να απαλλάξουμε τον θύτη από την ευθύνη.
Το bullying συχνά ασκείται από τον δυνατότερο προς τον πιο αδύναμο ή προς εκείνον που θεωρείται «διαφορετικός». Η διαφορά μπορεί να αφορά την εμφάνιση, το σώμα, την κοινωνική τάξη, την εθνικότητα, τη θρησκεία, το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, τη γλώσσα του σώματος, την προσωπικότητα, τη συμπεριφορά, το παρελθόν ή οποιοδήποτε χαρακτηριστικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα.
Όμως το παιδί δεν φταίει επειδή είναι διαφορετικό. Ο θύτης χρησιμοποιεί τη διαφορά ως εργαλείο εξουσίας. Το πρόβλημα δεν είναι η διαφορά. Το πρόβλημα είναι η κακοποιητική χρήση της διαφοράς.
Το bullying δεν γεννιέται επειδή ένα παιδί είναι διαφορετικό. Γεννιέται όταν κάποιος χρησιμοποιεί τη διαφορετικότητα για να επιβληθεί.
Για ποιον είναι αυτό το άρθρο
Αυτό το άρθρο απευθύνεται σε γονείς που προσπαθούν να καταλάβουν γιατί ένα παιδί μπορεί να γίνει θύτης ή γιατί ένα άλλο παιδί μπορεί να γίνει στόχος. Δεν γράφεται για να δώσει απλές απαντήσεις, γιατί το bullying σπάνια έχει μία μόνο αιτία. Συνήθως είναι αποτέλεσμα οικογένειας, χαρακτήρα, ομάδας, περιβάλλοντος, ανασφάλειας, αδυναμίας ορίων και κοινωνικής δυναμικής.
Απευθύνεται επίσης σε εκπαιδευτικούς. Ένας δάσκαλος δεν αρκεί να βλέπει μόνο το τελικό περιστατικό. Πρέπει να μπορεί να διακρίνει τη δυναμική πίσω από αυτό: ποιος επιβάλλεται, ποιος ακολουθεί, ποιος γελά, ποιος σιωπά, ποιος φοβάται και ποιος στοχοποιείται συστηματικά.
Το άρθρο απευθύνεται και σε γονείς παιδιών που έχουν παρουσιάσει επιθετική ή εκφοβιστική συμπεριφορά. Αυτό είναι δύσκολο θέμα. Κανένας γονιός δεν θέλει να ακούσει ότι το παιδί του μπορεί να πληγώνει άλλα παιδιά. Όμως η άρνηση δεν βοηθά. Όσο νωρίτερα αναγνωριστεί η συμπεριφορά, τόσο μεγαλύτερη πιθανότητα υπάρχει να διορθωθεί.
Το άρθρο δεν ψάχνει δικαιολογίες. Ψάχνει αιτίες, ώστε η παρέμβαση να γίνει νωρίς και σωστά.
Ποια είναι η θέση αυτού του άρθρου μέσα στο combatives.gr
Αυτό το άρθρο ανήκει στην ενότητα Bullying και λειτουργεί ως άρθρο αιτιών και στοχοποίησης. Στο άρθρο «Bullying, το ανάθεμα» εξετάζεται κυρίως το βίωμα του παιδιού-θύματος. Στο άρθρο «Η φύση και η λειτουργία του bullying» εξετάζεται η δυναμική της ομάδας, της ιεραρχίας και της δοκιμής. Εδώ εξετάζουμε πιο συγκεκριμένα γιατί ένα παιδί μπορεί να ασκήσει bullying και γιατί ένα άλλο μπορεί να επιλεγεί ως στόχος.
Η θέση του άρθρου είναι σημαντική για την πρόληψη. Αν πιστεύουμε ότι το bullying είναι απλώς «κακία», τότε συνήθως θα δράσουμε αργά και επιφανειακά. Αν καταλάβουμε ότι συχνά συνδέεται με ανάγκη εξουσίας, ανασφάλεια, ελλιπή όρια, οικογενειακή ένταση, προηγούμενη θυματοποίηση ή κοινωνική επιβολή, τότε μπορούμε να παρέμβουμε πιο ουσιαστικά.
Το άρθρο συνδέεται επίσης με τη φιλοσοφία του Combatives Group γύρω από την πρόληψη. Για να προστατέψεις ένα παιδί, πρέπει να καταλάβεις όχι μόνο τι του συμβαίνει, αλλά και γιατί ο άλλος το επέλεξε ως στόχο.
Η πρόληψη αρχίζει όταν βλέπουμε τη συμπεριφορά πριν γίνει παγιωμένος ρόλος θύτη και θύματος.
Τι θα μάθετε σε αυτό το άρθρο
- Ποιοι παράγοντες μπορεί να συμβάλλουν ώστε ένα παιδί να ασκεί bullying.
- Γιατί η οικογένεια και η πειθαρχία παίζουν σημαντικό ρόλο.
- Γιατί ένα αγχωτικό ή εχθρικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά του παιδιού.
- Γιατί ένα παιδί που έχει υπάρξει θύμα μπορεί αργότερα να γίνει θύτης.
- Γιατί το bullying συχνά ασκείται προς τον πιο αδύναμο ή τον διαφορετικό.
- Ποια χαρακτηριστικά μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως πρόσχημα για στοχοποίηση.
- Γιατί η διαφορετικότητα δεν προκαλεί bullying, αλλά χρησιμοποιείται από τον θύτη.
- Γιατί ο θύτης μπορεί να επιδιώκει ενίσχυση αυτοεκτίμησης.
- Γιατί η αίσθηση εξουσίας είναι κεντρικό στοιχείο στο bullying.
- Γιατί ο εξευτελισμός τρίτων χρησιμοποιείται ως εργαλείο κοινωνικής επιβολής.
- Γιατί η αντιμετώπιση πρέπει να αφορά και τον θύτη, όχι μόνο το θύμα.
- Γιατί η κατανόηση των αιτιών δεν σημαίνει δικαιολόγηση της πράξης.
Βασικά σημεία
- Το bullying μπορεί να συνδέεται με ελλιπή συναισθηματικό δεσμό στην οικογένεια.
- Η ασυνεπής, ανύπαρκτη ή αναποτελεσματική πειθαρχία μπορεί να συμβάλλει στην επιθετική συμπεριφορά.
- Ένα αγχωτικό, εχθρικό ή χαοτικό περιβάλλον στο σπίτι μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά του παιδιού.
- Τα εχθρικά αδέλφια ή οι συγκρουσιακές οικογενειακές σχέσεις μπορεί να ενισχύσουν μοτίβα επιβολής.
- Κάποια παιδιά που υπήρξαν θύματα bullying μπορεί αργότερα να γίνουν θύτες.
- Το bullying συχνά ασκείται από τον δυνατότερο προς τον πιο αδύναμο ή κοινωνικά ευάλωτο.
- Ο θύτης μπορεί να στοχοποιήσει τη διαφορετικότητα ως πρόσχημα επιβολής.
- Η εθνικότητα, η κοινωνική τάξη, η εμφάνιση, η θρησκεία, το φύλο, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η συμπεριφορά ή η προσωπικότητα δεν “φταίνε” για το bullying.
- Η ευθύνη ανήκει στον θύτη και στη δυναμική που τον ενισχύει.
- Ο θύτης μπορεί να επιδιώκει ενίσχυση αυτοεκτίμησης ή αίσθηση εξουσίας.
- Ο εξευτελισμός τρίτων συχνά χρησιμοποιείται για κοινωνική επιβολή.
- Η αντιμετώπιση χρειάζεται όρια, παιδαγωγική παρέμβαση και, όπου χρειάζεται, ειδική υποστήριξη.
Συνοπτική εκδοχή του άρθρου
Το bullying μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Κάποια παιδιά που εκφοβίζουν άλλους μπορεί να έχουν ελλιπή σύνδεση με την οικογένειά τους, αναποτελεσματική πειθαρχία, χαοτικό ή αγχωτικό περιβάλλον στο σπίτι, εχθρικές σχέσεις με αδέλφια ή προηγούμενη εμπειρία θυματοποίησης. Μπορεί να έχουν μάθει ότι η δύναμη, η ειρωνεία, η επιβολή ή ο φόβος είναι τρόποι να πάρουν θέση μέσα στην ομάδα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που έχει δύσκολη οικογένεια θα γίνει θύτης. Ούτε σημαίνει ότι κάθε θύτης έχει απαραίτητα τραυματικό παρελθόν. Σημαίνει ότι υπάρχουν παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο. Η ευθύνη της συμπεριφοράς παραμένει. Το παιδί-θύτης χρειάζεται όρια, συνέπειες, καθοδήγηση και σε ορισμένες περιπτώσεις ειδική υποστήριξη.
Το bullying συνήθως στρέφεται προς εκείνον που φαίνεται πιο αδύναμος, πιο μόνος, πιο διαφορετικός ή λιγότερο ικανός να αντιδράσει. Η στοχοποίηση μπορεί να βασιστεί σε οτιδήποτε: εθνικότητα, κοινωνική τάξη, εμφάνιση, θρησκεία, φυλή, φύλο, σεξουαλικό προσανατολισμό, γλώσσα του σώματος, συμπεριφορά, προσωπικότητα, παρελθόν, μέγεθος ή σωματική δύναμη.
Εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή στη διατύπωση. Δεν είναι αυτά τα χαρακτηριστικά που προκαλούν το bullying. Είναι ο θύτης που τα χρησιμοποιεί ως πρόσχημα. Το παιδί δεν φταίει επειδή είναι μικρόσωμο, ευγενικό, διαφορετικό, καλλιτεχνικό, ήσυχο, θρησκευτικά διαφορετικό, κοινωνικά πιο φτωχό ή πιο πλούσιο, ή επειδή έχει διαφορετική εμφάνιση ή συμπεριφορά. Το πρόβλημα είναι η ανάγκη του θύτη να επιβληθεί.
Συχνά ο θύτης επιδιώκει να ενισχύσει την αυτοεκτίμησή του εξευτελίζοντας άλλους. Θέλει να νιώσει εξουσία, να φανεί δυνατός, να γελάσει η ομάδα, να πάρει θέση στην άτυπη ιεραρχία ή να ανταποδώσει πόνο που ίσως έχει δεχθεί ο ίδιος. Αυτό κάνει το bullying επικίνδυνο, γιατί δεν είναι πάντα αυθόρμητο ξέσπασμα. Μπορεί να είναι εργαλείο κοινωνικής επιβολής.
Η λύση δεν είναι να στιγματίσουμε τον θύτη ως «κακό παιδί» και να τελειώσουμε εκεί. Η λύση είναι να σταματήσει η συμπεριφορά, να προστατευτεί το θύμα, να υπάρξουν συνέπειες, να εξεταστεί το περιβάλλον του θύτη και να διορθωθεί η δυναμική της ομάδας. Αν δεν γίνει αυτό, το ίδιο μοτίβο μπορεί να επαναληφθεί με άλλο θύμα.
Το bullying έχει αιτίες, αλλά οι αιτίες δεν είναι δικαιολογίες. Η κατανόηση υπάρχει για να σταματήσουμε τη συμπεριφορά, όχι για να τη συγχωρήσουμε.
Εισαγωγή: Λόγοι και αιτίες του bullying
Το bullying δεν εμφανίζεται ξαφνικά και χωρίς υπόβαθρο. Πίσω από τη συμπεριφορά του παιδιού που εκφοβίζει μπορεί να υπάρχουν πολλοί παράγοντες: οικογενειακό περιβάλλον, ανασφάλεια, ανάγκη εξουσίας, κακή πειθαρχία, προηγούμενη θυματοποίηση, κοινωνική πίεση ή ανάγκη να βρει θέση μέσα στην ομάδα.
Δεν υπάρχει μία απλή αιτία για όλα τα περιστατικά. Κάθε παιδί, κάθε οικογένεια και κάθε σχολική ομάδα είναι διαφορετική. Όμως υπάρχουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα που αξίζει να κατανοήσουμε. Αν δεν τα κατανοήσουμε, θα αντιμετωπίζουμε μόνο το εξωτερικό περιστατικό και όχι τη ρίζα της συμπεριφοράς.
Η κατανόηση, όμως, δεν σημαίνει δικαιολόγηση. Είναι άλλο να εξηγούμε γιατί ένα παιδί εκφοβίζει και άλλο να το αφήνουμε να συνεχίζει.
Οι αιτίες μάς βοηθούν να παρέμβουμε. Δεν απαλλάσσουν κανέναν από την ευθύνη.
Οικογενειακό δέσιμο και συναισθηματική ασφάλεια
Ένα παιδί που έχει ελλιπή συναισθηματικό δεσμό με την οικογένειά του μπορεί να δυσκολεύεται να ρυθμίσει τη συμπεριφορά του. Αν δεν νιώθει ασφάλεια, αποδοχή και σταθερή καθοδήγηση, μπορεί να αναζητήσει δύναμη αλλού: στην ομάδα, στην επιβολή, στον φόβο των άλλων ή στην ανάγκη να αποδείξει ότι δεν είναι αδύναμο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με δύσκολη οικογένεια θα γίνει θύτης. Πολλά παιδιά που μεγαλώνουν σε δύσκολες συνθήκες αναπτύσσουν ευαισθησία και ενσυναίσθηση. Όμως η έλλειψη ασφαλούς δεσμού μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα προβληματικής συμπεριφοράς, ειδικά όταν συνδυάζεται με άλλα στοιχεία: θυμό, ζήλια, σύγκρουση, ανασφάλεια ή μίμηση επιθετικών προτύπων.
Το παιδί χρειάζεται να νιώθει ότι έχει θέση μέσα στην οικογένειά του. Αν δεν τη νιώθει εκεί, μπορεί να προσπαθήσει να την κατακτήσει αλλού με λάθος τρόπο.
Το παιδί που δεν νιώθει σταθερότητα μέσα του μπορεί να προσπαθήσει να τη δημιουργήσει επιβάλλοντας αστάθεια στους άλλους.
Αναποτελεσματική πειθαρχία
Η πειθαρχία παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν η πειθαρχία είναι ανύπαρκτη, ασυνεπής ή αναποτελεσματική, το παιδί μαθαίνει ότι τα όρια δεν είναι πραγματικά. Αν σήμερα μια πράξη έχει συνέπεια και αύριο δεν έχει, αν οι ενήλικες υποχωρούν κάθε φορά που το παιδί πιέζει ή αν κάθε συμπεριφορά δικαιολογείται, τότε το παιδί δυσκολεύεται να μάθει αυτοέλεγχο.
Από την άλλη, η πολύ σκληρή, άδικη ή ταπεινωτική πειθαρχία μπορεί επίσης να δημιουργήσει προβλήματα. Ένα παιδί που μεγαλώνει μέσα σε φόβο ή εξευτελισμό μπορεί να αναπαράγει αυτό που έμαθε: ότι η δύναμη χρησιμοποιείται για να ταπεινώνει τον πιο αδύναμο.
Η σωστή πειθαρχία δεν είναι ούτε ασυδοσία ούτε σκληρότητα. Είναι σταθερά όρια, δίκαιες συνέπειες, αγάπη, εξήγηση και επανάληψη. Το παιδί πρέπει να μάθει ότι οι πράξεις του έχουν βάρος και ότι οι άλλοι άνθρωποι δεν είναι αντικείμενα για εκτόνωση.
Όπου δεν υπάρχουν σωστά όρια, το παιδί μπορεί να δοκιμάσει τα όρια πάνω στους άλλους.
Αγχωτικό ή εχθρικό περιβάλλον στο σπίτι
Ένα αγχωτικό, χαοτικό ή εχθρικό περιβάλλον στο σπίτι μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη συμπεριφορά ενός παιδιού. Αν στο σπίτι κυριαρχεί ένταση, φωνές, υποτίμηση, φόβος ή συνεχής σύγκρουση, το παιδί μπορεί να κουβαλήσει αυτή την ένταση στο σχολείο.
Μερικές φορές το παιδί γίνεται θύτης επειδή μαθαίνει ότι η επιβολή είναι φυσιολογικός τρόπος επικοινωνίας. Άλλες φορές γίνεται επιθετικό επειδή δεν ξέρει πώς αλλιώς να διαχειριστεί τον θυμό ή την ανασφάλειά του. Και άλλες φορές προσπαθεί να πάρει στο σχολείο τον έλεγχο που δεν έχει στο σπίτι.
Τα εχθρικά αδέλφια ή οι συνεχείς συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια μπορούν επίσης να καλλιεργήσουν μοτίβα ανταγωνισμού, υποτίμησης και επιβολής. Το παιδί μαθαίνει ρόλους και μετά τους μεταφέρει στην ομάδα.
Το σχολικό bullying συχνά κουβαλά μέσα του συμπεριφορές που το παιδί είδε, έμαθε ή υπέστη αλλού.
Όταν το θύμα γίνεται θύτης
Κάποια παιδιά που ασκούν bullying έχουν υπάρξει και τα ίδια θύματα. Αυτό είναι δύσκολο αλλά σημαντικό. Ένα παιδί που πιέστηκε, ταπεινώθηκε ή κακοποιήθηκε μπορεί να προσπαθήσει αργότερα να μη ξαναβρεθεί στη θέση του αδύναμου. Αν δεν έχει λάβει βοήθεια, μπορεί να πιστέψει ότι ο μόνος τρόπος να επιβιώσει είναι να γίνει το ίδιο αυτό που φοβόταν.
Έτσι, αντί να σπάσει ο κύκλος, συνεχίζεται. Το παιδί που πόνεσε μεταφέρει τον πόνο σε άλλον. Προσπαθεί να βρει θέση στην «αγέλη» με τρόπο που αναπαράγει την κακοποίηση. Αυτό δεν δικαιολογεί τη συμπεριφορά του, αλλά εξηγεί γιατί η αντιμετώπιση πρέπει να βλέπει και την ιστορία του θύτη.
Αν αντιμετωπίσουμε μόνο την πράξη χωρίς να δούμε τον κύκλο, μπορεί να σταματήσουμε ένα περιστατικό αλλά όχι το μοτίβο.
Το παιδί που υπήρξε θύμα χρειάζεται βοήθεια πριν μάθει να επιβιώνει κάνοντας θύματα άλλους.
Από τον δυνατότερο προς τον πιο αδύναμο
Γενικά, το bullying ασκείται από εκείνον που θεωρεί τον εαυτό του δυνατότερο προς εκείνον που θεωρείται πιο αδύναμος. Η δύναμη όμως δεν είναι πάντα σωματική. Μπορεί να είναι κοινωνική, λεκτική, οικονομική, ψυχολογική ή ομαδική.
Ένα παιδί μπορεί να έχει δύναμη επειδή είναι δημοφιλές. Άλλο επειδή έχει παρέα. Άλλο επειδή μιλά πιο επιθετικά. Άλλο επειδή ξέρει πώς να εξευτελίζει. Άλλο επειδή οι άλλοι το φοβούνται. Η ανισορροπία δύναμης είναι βασικό στοιχείο του bullying.
Το παιδί-στόχος μπορεί να είναι σωματικά μικρότερο, πιο ήσυχο, λιγότερο κοινωνικά συνδεδεμένο, διαφορετικό ή απλώς μόνο. Ο θύτης αναζητά εκεί όπου η αντίσταση φαίνεται μικρότερη και το κόστος χαμηλότερο.
Το bullying δεν χρειάζεται πάντα γροθιές. Χρειάζεται ανισορροπία δύναμης.
Η διαφορετικότητα ως πρόσχημα
Το bullying μπορεί να στραφεί προς οποιοδήποτε χαρακτηριστικό που ο θύτης ή η ομάδα αποφασίζει να χρησιμοποιήσει ως πρόσχημα. Εθνικότητα, κοινωνική τάξη, εμφάνιση, θρησκεία, φυλή, φύλο, σεξουαλικός προσανατολισμός, συμπεριφορά, γλώσσα σώματος, προσωπικότητα, παρελθόν, μέγεθος ή σωματική δύναμη μπορούν να γίνουν αφορμές στοχοποίησης.
Χρειάζεται όμως να το πούμε καθαρά: αυτά τα χαρακτηριστικά δεν προκαλούν το bullying. Δεν φταίει το παιδί επειδή έχει διαφορετική καταγωγή, διαφορετική εμφάνιση, διαφορετικό σώμα, διαφορετική πίστη, διαφορετική προσωπικότητα ή διαφορετική έκφραση. Ο θύτης χρησιμοποιεί το χαρακτηριστικό για να δικαιολογήσει την επιβολή του.
Αν αύριο δεν υπήρχε αυτό το χαρακτηριστικό, ένας θύτης που θέλει να επιβληθεί θα έβρισκε κάτι άλλο. Το πρόβλημα δεν είναι το χαρακτηριστικό. Είναι η ανάγκη εξουσίας και εξευτελισμού.
Η διαφορετικότητα δεν είναι αιτία bullying. Είναι συχνά το πρόσχημα που χρησιμοποιεί ο θύτης.
Εθνικότητα, κοινωνική τάξη και φυλή
Η εθνικότητα, η κοινωνική τάξη και η φυλή μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αφορμές bullying. Ένα παιδί μπορεί να στοχοποιηθεί επειδή είναι από άλλη χώρα, επειδή η οικογένειά του είναι φτωχότερη ή πλουσιότερη, επειδή έχει διαφορετικό χρώμα δέρματος ή επειδή η ομάδα το βλέπει ως «ξένο».
Αυτές οι μορφές bullying είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες, γιατί συνδέονται με βαθύτερες κοινωνικές προκαταλήψεις. Το παιδί δεν δέχεται απλώς ένα σχόλιο. Δέχεται μήνυμα ότι δεν ανήκει, ότι είναι κατώτερο ή ότι πρέπει να ντρέπεται για κάτι που δεν επέλεξε.
Το σχολείο πρέπει να παρεμβαίνει άμεσα σε τέτοιες περιπτώσεις. Δεν είναι «πείραγμα». Είναι κοινωνικός αποκλεισμός και κακοποίηση πάνω σε χαρακτηριστικά ταυτότητας.
Όταν το bullying χτυπά την ταυτότητα του παιδιού, δεν πληγώνει μόνο τη στιγμή. Πληγώνει την αίσθηση ότι ανήκει.
Εμφάνιση, σώμα και σωματική δύναμη
Η εμφάνιση είναι από τα πιο συχνά πεδία στοχοποίησης. Ένα παιδί μπορεί να στοχοποιηθεί επειδή είναι μικρόσωμο, παχύσαρκο, πολύ αδύνατο, καχεκτικό, πολύ ψηλό, πολύ κοντό ή επειδή έχει κάποιο χαρακτηριστικό που τραβά την προσοχή. Μπορεί επίσης να δεχθεί bullying επειδή θεωρείται σωματικά αδύναμο.
Αυτό είναι πολύ βαρύ για ένα παιδί, γιατί το σώμα του είναι μέρος της αυτοεικόνας του. Όταν το σώμα γίνεται αντικείμενο γελοιοποίησης, το παιδί μπορεί να αρχίσει να ντρέπεται για τον εαυτό του. Αυτή η ντροπή μπορεί να το ακολουθήσει για χρόνια.
Η σωστή απάντηση δεν είναι να πούμε στο παιδί «άλλαξε για να μη σε κοροϊδεύουν». Η σωστή απάντηση είναι να σταματήσει η κακοποιητική συμπεριφορά, να ενισχυθεί το παιδί και να μάθει η ομάδα ότι το σώμα κανενός δεν είναι αφορμή εξευτελισμού.
Το σώμα του παιδιού δεν είναι δημόσιο πεδίο σχολιασμού. Είναι μέρος της αξιοπρέπειάς του.
Θρησκεία, φύλο και σεξουαλικός προσανατολισμός
Η θρησκεία, το φύλο, η έκφραση φύλου ή ο σεξουαλικός προσανατολισμός μπορούν επίσης να γίνουν αφορμές στοχοποίησης. Ένα παιδί μπορεί να κοροϊδευτεί επειδή είναι αλλόθρησκο, άθεο, άθρησκο, επειδή δεν ταιριάζει σε στερεότυπα «αρρενωπότητας» ή «θηλυκότητας», ή επειδή οι άλλοι υποθέτουν κάτι για τη σεξουαλικότητά του.
Εδώ χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή, γιατί πολλά παιδιά βρίσκονται σε ηλικίες όπου η ταυτότητα, το σώμα και η κοινωνική αποδοχή είναι ευαίσθητα θέματα. Η κοροϊδία πάνω σε αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να δημιουργήσει βαθιά ντροπή και αίσθηση απομόνωσης.
Το σχολείο και οι γονείς δεν πρέπει να ανέχονται τέτοια συμπεριφορά ως «αστείο». Η ταυτότητα ενός παιδιού, η πίστη του ή ο τρόπος που εκφράζεται δεν είναι εργαλεία για να χτίζει κάποιος άλλος κοινωνική δύναμη.
Κανένα παιδί δεν πρέπει να ταπεινώνεται για το ποιος είναι ή για το ποιος οι άλλοι νομίζουν ότι είναι.
Συμπεριφορά, προσωπικότητα και γλώσσα σώματος
Ένα παιδί μπορεί να στοχοποιηθεί επειδή είναι υπερβολικά ευγενικό, ήσυχο, μορφωμένο, καλλιτεχνικό, ευαίσθητο, μη διεκδικητικό ή επειδή η γλώσσα του σώματός του δείχνει ανασφάλεια. Μπορεί επίσης να στοχοποιηθεί επειδή δεν έχει δυναμική παρουσία ή επειδή κινείται με τρόπο που η ομάδα θεωρεί «διαφορετικό».
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ευγένεια ή η ευαισθησία είναι αδυναμίες. Αντιθέτως, είναι αξίες. Το πρόβλημα είναι ότι σε ορισμένες ομάδες, οι θύτες διαβάζουν την ευγένεια ως έλλειψη αντίστασης. Διαβάζουν την ησυχία ως αδυναμία. Διαβάζουν την μη διεκδικητική στάση ως πρόσκληση για πίεση.
Γι’ αυτό η αυτοπροστασία παιδιών πρέπει να διδάσκει όρια, φωνή, στάση και αυτοπεποίθηση χωρίς να καταστρέφει την ευγένεια. Δεν θέλουμε το ευγενικό παιδί να γίνει αγενές. Θέλουμε να μάθει να είναι ευγενικό αλλά όχι εύκολος στόχος.
Η ευγένεια είναι αρετή. Χρειάζεται όμως να συνοδεύεται από όρια.
Παρελθόν και κοινωνικό στίγμα
Μερικές φορές ένα παιδί στοχοποιείται εξαιτίας κάποιου συμβάντος του παρελθόντος. Κάτι που είπε, κάτι που έκανε, κάτι που του συνέβη ή κάτι που η ομάδα αποφάσισε να κρατήσει ως «στίγμα». Το παρελθόν γίνεται τότε εργαλείο επαναλαμβανόμενης ταπείνωσης.
Αυτό είναι ιδιαίτερα άδικο, γιατί δεν αφήνει το παιδί να αλλάξει. Το κρατά φυλακισμένο σε μια στιγμή ή σε μια φήμη. Η ομάδα χρησιμοποιεί το παρελθόν για να διατηρήσει την εξουσία της πάνω στο παιδί.
Οι ενήλικες πρέπει να παρεμβαίνουν όταν βλέπουν τέτοιες δυναμικές. Κανένα παιδί δεν πρέπει να καταδικάζεται κοινωνικά για πάντα μέσα σε μια τάξη ή μια παρέα επειδή κάποτε έγινε κάτι που οι άλλοι χρησιμοποιούν εναντίον του.
Το παιδί πρέπει να έχει δικαίωμα να μεγαλώσει πέρα από το στίγμα που του κόλλησαν.
Γιατί ο θύτης το κάνει
Οι λόγοι μπορεί να διαφέρουν, αλλά συχνά βλέπουμε τρία βασικά κίνητρα: ενίσχυση αυτοεκτίμησης, αίσθηση εξουσίας και ανταπόδοση προηγούμενου πόνου. Ο θύτης μπορεί να νιώθει δυνατός όταν κάνει άλλον να φαίνεται μικρός. Μπορεί να νιώθει σημαντικός όταν η ομάδα γελά. Μπορεί να νιώθει ότι αποκτά θέση όταν κάποιος άλλος χάνει τη δική του.
Η εξουσία είναι ισχυρό κίνητρο. Ο εξευτελισμός τρίτων μπορεί να δώσει στον θύτη την αίσθηση ότι ελέγχει το περιβάλλον. Αυτό είναι ιδιαίτερα πιθανό όταν το παιδί δεν έχει υγιείς τρόπους να νιώσει αξία.
Κάποιες φορές, ο θύτης έχει υπάρξει θύμα και τώρα ανταποδίδει σε κάποιον πιο αδύναμο. Δεν ανταποδίδει απαραίτητα στον ίδιο που τον πλήγωσε. Ανταποδίδει στον κόσμο. Αυτό είναι τραγικό, αλλά πρέπει να διακοπεί. Ο πόνος δεν δίνει δικαίωμα κακοποίησης.
Ο θύτης συχνά προσπαθεί να μεγαλώσει τον εαυτό του μικραίνοντας κάποιον άλλον. Αυτό πρέπει να σταματήσει νωρίς.
Σύνοψη
Οι λόγοι και οι αιτίες του bullying είναι πολλοί. Οικογενειακή αποσύνδεση, κακή πειθαρχία, αγχωτικό περιβάλλον, προηγούμενη θυματοποίηση, ανάγκη εξουσίας, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυναμική ομάδας μπορούν όλα να παίξουν ρόλο. Κανένα όμως από αυτά δεν δικαιολογεί την κακοποίηση.
Το bullying στρέφεται συχνά προς τον πιο αδύναμο, τον διαφορετικό ή τον κοινωνικά ευάλωτο. Όμως η διαφορετικότητα δεν φταίει. Ο θύτης φταίει όταν χρησιμοποιεί τη διαφορετικότητα ως πρόσχημα. Η ομάδα φταίει όταν ενισχύει τη συμπεριφορά. Οι ενήλικες φταίνε όταν βλέπουν και δεν παρεμβαίνουν.
Η σωστή αντιμετώπιση χρειάζεται να βλέπει και τις δύο πλευρές: προστασία του θύματος και διόρθωση του θύτη. Αν προστατεύσουμε μόνο το θύμα αλλά δεν σταματήσουμε τη συμπεριφορά του θύτη, το πρόβλημα θα μεταφερθεί σε άλλο παιδί. Αν ασχοληθούμε μόνο με τον θύτη και αφήσουμε το θύμα χωρίς στήριξη, το τραύμα παραμένει.
Το bullying έχει ρίζες, κίνητρα και πρόσχημα. Η ευθύνη μας είναι να τα αναγνωρίσουμε και να τα σταματήσουμε πριν γίνουν μόνιμη κακοποίηση.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί ένα παιδί ασκεί bullying;
Μπορεί να το κάνει λόγω ανασφάλειας, ανάγκης εξουσίας, ελλιπών ορίων, οικογενειακής έντασης, προηγούμενης θυματοποίησης ή πίεσης να βρει θέση μέσα στην ομάδα.
Δικαιολογούν οι αιτίες τη συμπεριφορά του θύτη;
Όχι. Οι αιτίες βοηθούν να καταλάβουμε και να παρέμβουμε σωστά, αλλά δεν δικαιολογούν την κακοποιητική συμπεριφορά.
Γιατί στοχοποιούνται τα διαφορετικά παιδιά;
Επειδή οι θύτες χρησιμοποιούν τη διαφορετικότητα ως πρόσχημα για επιβολή. Η διαφορετικότητα δεν φταίει. Η κακοποιητική συμπεριφορά φταίει.
Είναι πάντα σωματικά δυνατότερο το παιδί που ασκεί bullying;
Όχι. Η δύναμη μπορεί να είναι κοινωνική, λεκτική, ψυχολογική, οικονομική ή ομαδική, όχι μόνο σωματική.
Μπορεί ένα παιδί που υπήρξε θύμα να γίνει θύτης;
Ναι, σε ορισμένες περιπτώσεις. Αν ο πόνος δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να μεταφερθεί σε άλλους. Αυτό δεν δικαιολογεί τη συμπεριφορά, αλλά δείχνει την ανάγκη έγκαιρης βοήθειας.
Ποια χαρακτηριστικά μπορεί να γίνουν αφορμή bullying;
Οποιοδήποτε χαρακτηριστικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα: εμφάνιση, σώμα, καταγωγή, θρησκεία, φύλο, συμπεριφορά, προσωπικότητα, κοινωνική τάξη, παρελθόν ή γλώσσα σώματος.
Φταίει το παιδί αν είναι ήσυχο, ευγενικό ή μη διεκδικητικό;
Όχι. Όμως μπορεί να χρειαστεί ενδυνάμωση, όρια, φωνή και αυτοπεποίθηση ώστε να μη μένει εύκολος στόχος.
Τι πρέπει να κάνει το σχολείο;
Να αναγνωρίζει τη δυναμική, να προστατεύει το θύμα, να βάζει όρια στον θύτη, να παρακολουθεί την ομάδα και να ενημερώνει τους γονείς όπου χρειάζεται.
Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς του θύτη;
Να μη αρνούνται το πρόβλημα. Να ακούσουν, να συνεργαστούν με το σχολείο, να βάλουν όρια και, αν η συμπεριφορά συνεχίζεται, να ζητήσουν βοήθεια από ειδικό.
Ποιο είναι το βασικό μήνυμα του άρθρου;
Το bullying έχει αιτίες και κίνητρα, αλλά δεν έχει δικαιολογία. Η διαφορετικότητα δεν φταίει. Η ευθύνη ανήκει στον θύτη, στη δυναμική που τον ενισχύει και στους ενήλικες που πρέπει να παρέμβουν.
Σχετικά άρθρα
Υπάρχοντα άρθρα στο combatives.gr
Δεν προσθέτω εδώ συγκεκριμένους υπάρχοντες συνδέσμους για το bullying, επειδή οι ακριβείς δημοσιευμένες διευθύνσεις αυτής της ενότητας πρέπει να επιβεβαιωθούν πριν μπουν ως clickable URLs.
Για δημοσίευση στο WordPress, καλό είναι να προστεθούν επιβεβαιωμένοι σύνδεσμοι προς άρθρα όπως:
- Bullying, το ανάθεμα
- Η φύση και η λειτουργία του bullying
- Η λύση για την αντιμετώπιση του bullying
- Συμπεράσματα για την καταπολέμηση του bullying
- Τι είναι το bullying και τι δεν είναι
- Μορφές ενδοσχολικής βίας
- Γιατί τα παιδιά δεν μιλούν όταν δέχονται bullying
- Ο ρόλος των γονιών όταν το παιδί είναι θύτης
- Ο ρόλος των γονιών όταν το παιδί είναι θύμα
Σημείωση ασφαλείας
Το άρθρο έχει ενημερωτικό και παιδαγωγικό χαρακτήρα. Δεν ενοχοποιεί το παιδί που στοχοποιείται και δεν δικαιολογεί τη συμπεριφορά του παιδιού που ασκεί bullying.
Σε κάθε περιστατικό bullying, πρώτη προτεραιότητα είναι η προστασία του παιδιού-θύματος, η διακοπή της κακοποιητικής συμπεριφοράς και η κατάλληλη παιδαγωγική ή ψυχολογική παρέμβαση όπου χρειάζεται.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Σε σοβαρά ή επαναλαμβανόμενα περιστατικά ενδοσχολικής βίας, απειλών, εκβιασμού, ρατσιστικής συμπεριφοράς, διαδικτυακού εκφοβισμού ή σωματικής επίθεσης, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πρέπει να απευθύνονται στις αρμόδιες σχολικές, ψυχολογικές ή νομικές αρχές.
Η προστασία του παιδιού προηγείται της αποσιώπησης του προβλήματος.
Σημείωση κατά της ενοχοποίησης του παιδιού
Κανένα παιδί δεν φταίει επειδή είναι διαφορετικό, ευγενικό, ήσυχο, μικρόσωμο, παχύσαρκο, καλλιτεχνικό, μη διεκδικητικό, θρησκευτικά διαφορετικό, κοινωνικά διαφορετικό ή επειδή έχει ιδιαίτερη εμφάνιση.
Ο θύτης επιλέγει να χρησιμοποιήσει αυτά τα χαρακτηριστικά ως πρόσχημα. Η ευθύνη της κακοποιητικής συμπεριφοράς ανήκει στον θύτη και στη δυναμική που τον ενισχύει.
Σημείωση εμπειρίας
Το περιεχόμενο βασίζεται στη φιλοσοφία του Combatives Group, όπου η κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, της ομάδας, της στοχοποίησης και της επιβολής αποτελεί βασικό μέρος της πρόληψης βίας.
Για να αντιμετωπίσεις το bullying, πρέπει να δεις και το θύμα και τον θύτη.
Αν δεις μόνο το περιστατικό, χάνεις τη δυναμική που το γεννά.
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς η πρόληψη bullying, η κατανόηση της στοχοποίησης, η αυτοπροστασία παιδιών, η φωνή, τα όρια, η παρατηρητικότητα και η παιδαγωγική ενδυνάμωση μπορούν να συνδεθούν σε ένα πρακτικό πρόγραμμα, η θεωρία από μόνη της δεν αρκεί.
Επικοινωνήστε με το Combatives Group για εκπαιδευτικά προγράμματα, ενημερωτικές δράσεις και καθοδήγηση γύρω από την ασφάλεια παιδιών, την αυτοπροστασία και την πρόληψη της ενδοσχολικής βίας.
