Το bullying δεν είναι απλώς πείραγμα, δεν είναι απλώς παιδική σκληρότητα και δεν είναι κάτι που «θα περάσει μόνο του» επειδή έτσι βολεύει τους μεγάλους να το βλέπουν. Για το παιδί που το βιώνει, μπορεί να γίνει καθημερινός φόβος, ντροπή, αίσθηση αδιεξόδου και βαθιά ψυχολογική πίεση. Το παιδί μπορεί να πιστεύει ότι δεν υπάρχει διαφυγή, ότι κανείς δεν θα το πιστέψει, ότι αν μιλήσει θα γίνει χειρότερα ή ότι οι άλλοι θα το θεωρήσουν αδύναμο.
Αυτό είναι το πραγματικό ανάθεμα του bullying: δεν τραυματίζει μόνο το σώμα, όταν υπάρχει σωματική βία. Τραυματίζει την εικόνα που έχει το παιδί για τον εαυτό του. Το κάνει να αμφιβάλλει για την αξία του, να φοβάται την παρέα, το σχολείο, το διάλειμμα, το βλέμμα των άλλων, ακόμη και την επόμενη μέρα. Για έναν ενήλικα, ένα περιστατικό μπορεί να φαίνεται μικρό. Για το παιδί, όμως, μπορεί να μοιάζει ανυπέρβλητο.
Έχοντας βιώσει προσωπικά bullying σε παιδική ηλικία, μεγαλώνοντας στο εξωτερικό, θεωρώ ότι το θέμα χρειάζεται σοβαρή ανάλυση. Όχι για να τρομάξουμε τους γονείς, αλλά για να τους κρατήσουμε σε εγρήγορση. Όχι για να δούμε κάθε παιδική σύγκρουση ως τραγωδία, αλλά για να μη βαφτίζουμε τραγωδία μόνο ό,τι έχει ήδη καταστρέψει ένα παιδί.
Οι γονείς, οι δάσκαλοι και όσοι εργάζονται με παιδιά πρέπει να παρατηρούν. Πρέπει να βλέπουν αλλαγές στη συμπεριφορά, απομόνωση, φόβο για το σχολείο, ξαφνική σιωπή, άγχος, θυμό, πτώση αυτοεκτίμησης ή ανεξήγητη άρνηση του παιδιού να βρεθεί με συγκεκριμένα άτομα.
Το bullying γίνεται πιο επικίνδυνο όταν το παιδί πιστεύει ότι είναι μόνο του. Γι’ αυτό ο πρώτος στόχος των ενηλίκων είναι να δουν, να ακούσουν και να πιστέψουν εγκαίρως.
Για ποιον είναι αυτό το άρθρο
Αυτό το άρθρο απευθύνεται πρώτα στους γονείς. Ιδίως στους γονείς που πιστεύουν ότι θα καταλάβαιναν αμέσως αν το παιδί τους δεχόταν bullying. Η πραγματικότητα δεν είναι πάντα τόσο απλή. Πολλά παιδιά δεν μιλούν. Ντρέπονται, φοβούνται, πιστεύουν ότι θα τα πουν «μαρτυριάρηδες» ή ότι αν ενημερώσουν ενήλικες, οι θύτες θα τα πιέσουν ακόμη περισσότερο.
Απευθύνεται επίσης σε εκπαιδευτικούς, γιατί το bullying δεν φαίνεται πάντα ως καθαρή σωματική επίθεση. Μπορεί να εμφανιστεί ως ειρωνεία, αποκλεισμός, υποτιμητικό σχόλιο, απειλή, χειρονομία, κοινωνική απομόνωση ή ψυχολογική πίεση που επαναλαμβάνεται. Ο δάσκαλος που βλέπει μόνο το τελικό ξέσπασμα ενός παιδιού μπορεί να χάσει όλη την αλυσίδα πίεσης που προηγήθηκε.
Απευθύνεται και σε ανθρώπους που έχουν βιώσει bullying και ακόμη κουβαλούν μέσα τους τις συνέπειες. Το παιδικό bullying δεν τελειώνει πάντα όταν τελειώσει το σχολείο. Μπορεί να μείνει σαν μνήμη φόβου, σαν έλλειψη εμπιστοσύνης, σαν χαμηλή αυτοεκτίμηση ή σαν θυμός που δεν βρήκε ποτέ σωστή διέξοδο.
Το άρθρο γράφεται για όσους θέλουν να καταλάβουν το bullying από μέσα, όχι μόνο να το ορίσουν απ’ έξω.
Ποια είναι η θέση αυτού του άρθρου μέσα στο combatives.gr
Αυτό το άρθρο ανήκει στην ενότητα Bullying και λειτουργεί ως εισαγωγικό αλλά και προσωπικό άρθρο για τη σοβαρότητα του σχολικού εκφοβισμού. Δεν είναι ακόμη το πρακτικό άρθρο με οδηγίες αντιμετώπισης. Είναι το άρθρο που εξηγεί γιατί το bullying πρέπει να μας απασχολεί σοβαρά και γιατί δεν πρέπει να το μειώνουμε σε απλές παιδικές διαφωνίες.
Συνδέεται άμεσα με τα άρθρα για την καταπολέμηση του bullying, την πρόληψη, τον ρόλο των γονιών, τον ρόλο του σχολείου, την αυτοπροστασία παιδιών και τις μορφές ενδοσχολικής βίας. Εδώ, όμως, η έμφαση είναι στην εμπειρία του θύματος: στο πώς σκέφτεται, τι φοβάται, γιατί σιωπά και γιατί ένα πρόβλημα που φαίνεται «μικρό» στους ενήλικες μπορεί να είναι τεράστιο για το παιδί.
Η θέση του άρθρου είναι καθαρή: αν δεν καταλάβουμε την εσωτερική πραγματικότητα του παιδιού, δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε σωστά το bullying. Θα δίνουμε λύσεις ενηλίκων σε προβλήματα που το παιδί βιώνει με παιδικό φόβο, παιδική ντροπή και παιδική αδυναμία διαφυγής.
Μέσα στο combatives.gr, αυτό το άρθρο εξηγεί γιατί η αυτοπροστασία παιδιών αρχίζει από την κατανόηση του φόβου τους.
Τι θα μάθετε σε αυτό το άρθρο
- Γιατί το bullying δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απλό πείραγμα.
- Γιατί το παιδί-θύμα μπορεί να αισθάνεται ότι δεν υπάρχει διαφυγή.
- Γιατί πολλά παιδιά δεν μιλούν στους γονείς ή στους δασκάλους.
- Γιατί η ντροπή, ο φόβος και η απειλή κοινωνικού στιγματισμού κρατούν το παιδί σιωπηλό.
- Γιατί η λέξη «παρενόχληση» μπορεί να υποτιμά τη σοβαρότητα ορισμένων περιστατικών.
- Πώς μπορεί να ξεκινήσει το bullying από ψυχολογική πίεση και να κλιμακωθεί.
- Γιατί το bullying μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση και την προσωπικότητα του παιδιού.
- Γιατί οι γονείς πρέπει να παρατηρούν αλλαγές στη συμπεριφορά των παιδιών τους.
- Γιατί οι ενήλικες συχνά υποτιμούν προβλήματα που για το παιδί είναι τεράστια.
- Γιατί η έγκαιρη παρέμβαση είναι απαραίτητη.
- Γιατί η εμπειρία bullying μπορεί να συνεχίσει να επηρεάζει τον άνθρωπο και στην ενήλικη ζωή.
- Γιατί χρειάζεται σοβαρή, όχι επιφανειακή, συζήτηση γύρω από το θέμα.
Βασικά σημεία
- Το bullying μπορεί να είναι ψυχολογική, λεκτική, κοινωνική ή σωματική κακοποίηση.
- Για το παιδί, το πρόβλημα μπορεί να φαίνεται αδιέξοδο ακόμη κι αν ο ενήλικας το θεωρεί «μικρό».
- Πολλά παιδιά σιωπούν επειδή φοβούνται ότι θα τα πουν αδύναμα, “μαρτυριάρηδες” ή ανίκανα να τα βγάλουν πέρα μόνα τους.
- Η παρενόχληση μπορεί να είναι το αρχικό στάδιο μιας πορείας που κλιμακώνεται.
- Το bullying μπορεί να ξεκινήσει με υποτιμητικά σχόλια και να εξελιχθεί σε απειλές ή σωματική βία.
- Δεν πρέπει κάθε παιδική σύγκρουση να βαφτίζεται bullying, αλλά ούτε κάθε συστηματική κακοποίηση να βαφτίζεται «πείραγμα».
- Το bullying μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, την εμπιστοσύνη και την προσωπικότητα του παιδιού.
- Οι γονείς πρέπει να παρατηρούν συμπεριφορά, όχι μόνο να περιμένουν εξομολόγηση.
- Η έγκαιρη παρέμβαση είναι κρίσιμη.
- Σε ακραίες και ανεπίλυτες περιπτώσεις, η συνεχής κακοποίηση μπορεί να συμβάλει σε βαθιά ψυχική κατάρρευση.
- Το παιδί χρειάζεται να ξέρει ότι υπάρχει βοήθεια και διαφυγή.
- Το bullying πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θέμα παιδικής ασφάλειας και ψυχικής υγείας, όχι ως απλή σχολική ενόχληση.
Συνοπτική εκδοχή του άρθρου
Το bullying είναι πολύ πιο σοβαρό από όσο συχνά το παρουσιάζουμε. Για το παιδί που το βιώνει, δεν είναι θεωρία, κοινωνικό φαινόμενο ή θέμα σχολικής πολιτικής. Είναι καθημερινή εμπειρία φόβου. Είναι το παιδί που δεν θέλει να πάει σχολείο, που φοβάται το διάλειμμα, που προσέχει ποιος το κοιτά, που νιώθει ντροπή να μιλήσει και που πολλές φορές πιστεύει ότι δεν υπάρχει λύση.
Οι ενήλικες συχνά υποτιμούν τα παιδικά προβλήματα επειδή τα συγκρίνουν με τα δικά τους. Όμως ένα παιδί δεν έχει την ώριμη σκέψη, την εμπειρία, την κοινωνική δύναμη ή την ελευθερία επιλογών που έχει ένας ενήλικας. Αυτό που για τον μεγάλο μοιάζει μικρό, για το παιδί μπορεί να μοιάζει βουνό. Η φράση «ο Tommy έχει τα δικά του 10χρονα προβλήματα» το εκφράζει πολύ σωστά. Κάθε ηλικία βιώνει τα προβλήματά της με τα δικά της μέτρα.
Το bullying μπορεί να ξεκινήσει με υποτιμητικά σχόλια, ειρωνεία, κοροϊδία ή κοινωνικό αποκλεισμό. Μπορεί μετά να κλιμακωθεί σε απειλές: «αν το πεις, θα δεις τι θα πάθεις». Από εκεί μπορεί να περάσει σε σπρωξίματα, σφαλιάρες, χτυπήματα ή πιο σοβαρή σωματική βία. Δεν εξελίσσονται όλα τα περιστατικά έτσι, αλλά η πιθανότητα κλιμάκωσης είναι ακριβώς ο λόγος που δεν πρέπει να αδιαφορούμε.
Το παιδί συχνά δεν μιλά. Φοβάται ότι δεν θα το πιστέψουν. Φοβάται ότι θα το πουν «κότα». Φοβάται ότι θα θεωρηθεί «μαρτυριάρης». Φοβάται ότι οι θύτες θα το πιέσουν περισσότερο. Αυτά μπορεί να ακούγονται παιδικά επιχειρήματα σε έναν ενήλικα, αλλά στο μυαλό του παιδιού είναι πολύ πραγματικά.
Γι’ αυτό οι γονείς και οι δάσκαλοι δεν πρέπει να περιμένουν πάντα από το παιδί να μιλήσει πρώτο. Πρέπει να παρατηρούν. Πτώση διάθεσης, απομόνωση, ξαφνική επιθετικότητα, φόβος για το σχολείο, απώλεια ενδιαφέροντος, αλλαγές στον ύπνο ή στη συμπεριφορά, ανεξήγητα σημάδια ή υπερβολική σιωπή μπορεί να δείχνουν ότι κάτι συμβαίνει.
Το bullying μπορεί να στιγματίσει βαθιά την προσωπικότητα ενός ανθρώπου. Μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, να δημιουργήσει ανασφάλεια, θυμό, φόβο, δυσπιστία ή ανάγκη εκδίκησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θύμα θα οδηγηθεί σε τραγική πορεία. Σημαίνει όμως ότι η συνεχής κακοποίηση σε παιδική ηλικία μπορεί να αφήσει βαθιά ίχνη.
Το παιδί που δέχεται bullying χρειάζεται να ακούσει και να νιώσει κάτι απλό: υπάρχει λύση, υπάρχει βοήθεια, υπάρχει διαφυγή και δεν φταις εσύ που σε κακοποιούν.
Εισαγωγή: Bullying, το ανάθεμα
Όλα τα σοβαρά περιστατικά bullying, σε παγκόσμιο επίπεδο, μας δείχνουν κάτι κοινό: το θύμα συχνά φτάνει στην απελπισία επειδή πιστεύει ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος διαφυγής. Δεν βλέπει άλλη λύση. Δεν ξέρει σε ποιον να μιλήσει. Δεν ξέρει αν θα το πιστέψουν. Δεν ξέρει αν τα πράγματα θα γίνουν χειρότερα.
Αυτό είναι που κάνει το bullying τόσο επικίνδυνο. Δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει εξωτερικά. Είναι και αυτό που χτίζεται μέσα στο παιδί. Φόβος, ντροπή, μοναξιά, αίσθηση αδυναμίας και απώλεια εμπιστοσύνης στους γύρω του.
Έχοντας βιώσει προσωπικά bullying σε παιδική ηλικία, μεγαλώνοντας στο εξωτερικό, θεωρώ ότι το θέμα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται επιφανειακά. Η προσωπική εμπειρία δεν αντικαθιστά τη μελέτη, αλλά δίνει μια εσωτερική κατανόηση: ξέρω πώς μπορεί να σκέφτεται ένα παιδί που νιώθει στρυμωγμένο.
Το bullying δεν είναι απλώς κοινωνικό φαινόμενο. Για το παιδί που το ζει, μπορεί να γίνει καθημερινό αδιέξοδο.
Γιατί ασχολούμαι με το θέμα
Αποφάσισα να ασχοληθώ με το bullying γιατί το έχω ζήσει και γιατί έχω δει πόσο εύκολα οι ενήλικες υποτιμούν την εμπειρία του παιδιού. Όταν μεγαλώσεις και αποκτήσεις απόσταση, μπορείς να εξηγήσεις πράγματα που τότε δεν μπορούσες. Μπορείς να δεις τον φόβο, τη ντροπή και τη σιωπή ως μηχανισμούς που παγιδεύουν το παιδί.
Ο στόχος αυτού του άρθρου είναι να ενημερώσει κυρίως γονείς. Πολλοί μαθητές μας είναι οικογενειάρχες και χρειάζεται να παραμένουν σε εγρήγορση για τη συμπεριφορά των παιδιών τους. Όχι με πανικό. Όχι με υπερπροστασία. Αλλά με παρατηρητικότητα.
Ένα παιδί δεν θα πει πάντα καθαρά «με εκφοβίζουν». Μπορεί να πει «δεν θέλω να πάω σχολείο», «δεν έχω φίλους», «δεν έγινε τίποτα», «άσε με», ή να κλειστεί στον εαυτό του. Ο γονιός πρέπει να μάθει να ακούει και αυτά που δεν λέγονται.
Το παιδί συχνά δεν ζητά βοήθεια με τέλειες λέξεις. Τη ζητά με αλλαγή συμπεριφοράς.
Ο άγνωστος πραγματικός αριθμός περιστατικών
Ο πραγματικός αριθμός περιστατικών bullying στην Ελλάδα είναι δύσκολο να αποτυπωθεί πλήρως. Πολλά παιδιά δεν μιλούν. Πολλά περιστατικά δεν καταγράφονται. Πολλές καταστάσεις βαφτίζονται «πείραγμα», «διαφωνία» ή «παιδικά πράγματα», ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να υπάρχει επαναλαμβανόμενη πίεση και φόβος.
Εξίσου δύσκολο είναι να γνωρίζουμε την έκβαση κάθε περιστατικού. Κάποια παιδιά ξεπερνούν την εμπειρία με υποστήριξη. Άλλα τη κουβαλούν για χρόνια. Άλλα αλλάζουν συμπεριφορά, αυτοεικόνα ή τρόπο σχέσης με τους άλλους. Σε ακραίες και ανεπίλυτες περιπτώσεις, η συνεχής κακοποίηση μπορεί να συμβάλει σε βαριά ψυχική κατάρρευση, αυτοκαταστροφικές σκέψεις ή επικίνδυνες αντιδράσεις.
Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί εδώ. Δεν πρέπει να λέμε ότι κάθε παιδί που δέχεται bullying θα οδηγηθεί σε τραγωδία. Πρέπει όμως να λέμε με καθαρότητα ότι το bullying μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, ειδικά όταν το παιδί μένει μόνο, δεν προστατεύεται και δεν βρίσκει διέξοδο.
Το ότι δεν γνωρίζουμε όλα τα περιστατικά δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν. Συχνά σημαίνει ότι τα παιδιά σιωπούν.
Πότε ξεκινά το bullying
Υπάρχουν ενδείξεις ότι συμπεριφορές κυριαρχίας, αποκλεισμού, επιθετικότητας ή συστηματικής παρενόχλησης μπορούν να εμφανιστούν από πολύ μικρές ηλικίες. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε το γυμνάσιο για να μιλήσουμε για συμπεριφορές που αργότερα μπορεί να εξελιχθούν σε bullying.
Στις μικρές ηλικίες, φυσικά, χρειάζεται προσοχή στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε. Δεν βαφτίζουμε κάθε παιδική σύγκρουση bullying. Τα παιδιά μαθαίνουν ακόμη όρια, κοινωνική συμπεριφορά και έλεγχο παρορμήσεων. Όμως όταν βλέπουμε επαναλαμβανόμενη επιβολή, αποκλεισμό, ταπείνωση ή στοχοποίηση ενός παιδιού, δεν πρέπει να αδιαφορούμε.
Όσο νωρίτερα δουλευτούν τα όρια, ο σεβασμός, η ενσυναίσθηση και η συνέπεια, τόσο λιγότερο χώρο βρίσκει το bullying να ριζώσει αργότερα.
Η πρόληψη του bullying αρχίζει πριν γίνει «μεγάλο περιστατικό». Αρχίζει από τις πρώτες συμπεριφορές επιβολής.
Τι είναι το bullying
Το bullying, ή σχολικός εκφοβισμός, είναι στην ουσία επαναλαμβανόμενη ψυχολογική, λεκτική, κοινωνική ή/και σωματική κακοποίηση ενός ανθρώπου από κάποιον που έχει μεγαλύτερη δύναμη, επιρροή, ομάδα, θέση ή ψυχολογικό πλεονέκτημα. Η λέξη «παρενόχληση» μπορεί μερικές φορές να ακούγεται πιο ήπια, αλλά δεν αποδίδει πάντα το βάρος της εμπειρίας του παιδιού.
Για το παιδί, το bullying δεν είναι μια λέξη. Είναι η καθημερινή αγωνία για το τι θα γίνει στο διάλειμμα, ποιος θα γελάσει, ποιος θα το σπρώξει, ποιος θα το απειλήσει, ποιος θα το ξεφτιλίσει μπροστά στους άλλους. Το παιδί δεν σκέφτεται με όρους κοινωνικής ανάλυσης. Σκέφτεται: «Πώς θα γλιτώσω; Σε ποιον να το πω; Τι θα γίνει αν μιλήσω;»
Αυτός είναι ο λόγος που η λέξη «κακοποίηση» δεν είναι υπερβολική σε σοβαρές περιπτώσεις. Όταν ένα παιδί δέχεται επαναλαμβανόμενη ψυχολογική ή σωματική βλάβη, δεν μιλάμε για απλή ενόχληση.
Το bullying δεν ορίζεται μόνο από την πράξη του θύτη. Ορίζεται και από την επαναλαμβανόμενη παγίδευση του θύματος.
Γιατί το παιδί δεν μιλά
Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία του bullying είναι η σιωπή του παιδιού. Οι ενήλικες συχνά ρωτούν: «Γιατί δεν μας το είπε;» Η απάντηση είναι ότι, μέσα στο μυαλό του παιδιού, υπάρχουν πολλοί λόγοι για να μη μιλήσει.
Μπορεί να φοβάται ότι δεν θα το πιστέψουν. Μπορεί να φοβάται ότι οι άλλοι θα το πουν «κότα», «αδύναμο» ή «μαρτυριάρη». Μπορεί να πιστεύει ότι πρέπει να τα βγάλει πέρα μόνο του. Μπορεί να φοβάται ότι αν το πει σε δάσκαλο ή γονιό, ο θύτης θα το εκδικηθεί. Μπορεί επίσης να ντρέπεται, επειδή έχει ήδη αρχίσει να πιστεύει ότι κάτι φταίει σε αυτό.
Για έναν ενήλικα, αυτά μπορεί να φαίνονται παράλογα. Για ένα παιδί όμως είναι πολύ πραγματικά. Η κοινωνική του θέση στην ομάδα, η ανάγκη να μη φανεί αδύναμο και ο φόβος της έκθεσης μπορεί να είναι τεράστια βάρη.
Το παιδί δεν σιωπά επειδή δεν πονά. Συχνά σιωπά επειδή φοβάται ότι ο πόνος θα γίνει μεγαλύτερος αν μιλήσει.
Τα 10χρονα προβλήματα είναι αληθινά
Η φράση της θείας Φωτεινής για τον 10χρονο γιο της, τον Tommy, είναι εξαιρετικά εύστοχη: «Ο Tommy έχει τα δικά του 10χρονα προβλήματα.» Αυτό είναι κάτι που οι ενήλικες ξεχνούν εύκολα. Συγκρίνουν τα προβλήματα του παιδιού με τα δικά τους και τα βρίσκουν μικρά. Όμως το παιδί δεν ζει με τη συναισθηματική και νοητική ωριμότητα του ενήλικα.
Για ένα παιδί, το να το κοροϊδεύουν καθημερινά μπορεί να είναι τεράστιο. Το να μην το θέλουν στην παρέα μπορεί να είναι συντριπτικό. Το να το απειλούν ότι θα το χτυπήσουν αν μιλήσει μπορεί να του φαίνεται αδιέξοδο. Δεν έχει ακόμη αναπτύξει την εμπειρία που του λέει «αυτό θα περάσει» ή «υπάρχουν λύσεις».
Γι’ αυτό οι ενήλικες πρέπει να ακούν τα παιδικά προβλήματα με σοβαρότητα. Όχι επειδή κάθε παιδική στεναχώρια είναι καταστροφή, αλλά επειδή για το παιδί είναι πραγματική εμπειρία.
Αν θέλουμε να βοηθήσουμε ένα παιδί, πρέπει πρώτα να σεβαστούμε το μέγεθος που έχει το πρόβλημα μέσα στο δικό του μυαλό.
Η κλιμάκωση του bullying
Το bullying μπορεί να ξεκινήσει φαινομενικά «ελαφρά». Υποτιμητικά σχόλια, παρατσούκλια, ειρωνεία, γέλια, μικρές προσβολές. Αυτό είναι συχνά το αρχικό στάδιο. Αν δεν σταματήσει, μπορεί να δημιουργήσει χώρο για μεγαλύτερη πίεση.
Στη συνέχεια μπορεί να εμφανιστούν απειλές: «Αν το πεις, θα δεις τι θα πάθεις.» Αυτές οι απειλές είναι πολύ ισχυρές για το παιδί. Δεν χρειάζεται πάντα να πραγματοποιηθούν για να λειτουργήσουν. Μπορεί να αρκεί ο φόβος. Από εκεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, το bullying μπορεί να περάσει σε σπρωξίματα, σφαλιάρες, χτυπήματα ή σοβαρότερη σωματική βία.
Δεν ακολουθούν όλα τα περιστατικά την ίδια πορεία. Κάποια μένουν λεκτικά. Κάποια είναι κυρίως κοινωνικά. Κάποια είναι διαδικτυακά. Όμως η πιθανότητα κλιμάκωσης είναι λόγος επαγρύπνησης. Δεν περιμένουμε να γίνει «αρκετά σοβαρό» για να το πάρουμε σοβαρά.
Το bullying συχνά δοκιμάζει όρια. Αν κανείς δεν τα σταματήσει, μπορεί να προχωρήσει.
Bullying στην Ελλάδα και στο εξωτερικό
Ιστορικά, το bullying φαίνεται να έχει συζητηθεί οργανωμένα σε άλλες χώρες για πολύ περισσότερες δεκαετίες απ’ ό,τι στην Ελλάδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι στην Ελλάδα δεν υπήρχε. Υπήρχε, αλλά συχνά δεν ονομαζόταν έτσι και δεν αντιμετωπιζόταν ως ξεχωριστό πρόβλημα. Πολλές φορές κρυβόταν πίσω από φράσεις όπως «έλα μωρέ, παιδιά είναι» ή «να μάθει να τα βγάζει πέρα».
Σε σχολικό επίπεδο, το bullying μπορεί να ασκείται από ομάδες, κλίκες ή μεμονωμένα παιδιά. Συνήθως γίνεται πιο έντονο από το γυμνάσιο μέχρι το λύκειο, όταν οι κοινωνικές ομάδες, η ανάγκη ένταξης, η ντροπή και η επίδειξη δύναμης παίζουν μεγαλύτερο ρόλο. Δεν αποκλείεται όμως να εμφανιστεί και νωρίτερα.
Μπορεί επίσης να συνεχιστεί και σε μεγαλύτερες ηλικίες με άλλες ονομασίες: παρενόχληση, εργασιακός εκφοβισμός, κακοποίηση, στρατιωτικό καψόνι ή συστηματική ψυχολογική πίεση. Η βασική δυναμική παραμένει παρόμοια: κάποιος χρησιμοποιεί δύναμη ή επιρροή για να μειώσει, να ελέγξει ή να ταπεινώσει έναν άλλον.
Το όνομα μπορεί να αλλάζει με την ηλικία. Η δυναμική της κακοποίησης, όμως, αναγνωρίζεται.
Οι συνέπειες στο παιδί
Το παιδί-θύμα συχνά δεν έχει τα εφόδια να χειριστεί την κατάσταση. Δεν έχει πάντα τη γλώσσα να εξηγήσει τι συμβαίνει. Δεν έχει πάντα την αυτοπεποίθηση να ζητήσει βοήθεια. Δεν έχει πάντα την εμπειρία να καταλάβει ότι το πρόβλημα δεν είναι δικό του ελάττωμα, αλλά συμπεριφορά των άλλων.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μείωση αυτοεκτίμησης, αλλαγή συμπεριφοράς, απομόνωση, φόβο, θυμό, ντροπή ή βαθιά αμφιβολία για τον εαυτό. Το παιδί μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι όντως αξίζει την κακομεταχείριση, ότι κάτι πάνω του είναι λάθος ή ότι δεν μπορεί να σταθεί απέναντι στους άλλους.
Αυτές οι συνέπειες μπορεί να ακολουθήσουν τον άνθρωπο και στην ενήλικη ζωή. Όχι πάντα με τον ίδιο τρόπο και όχι μοιραία, αλλά ως αποτύπωμα. Ένα παιδί που έμαθε να φοβάται, να σιωπά ή να ντρέπεται μπορεί αργότερα να χρειαστεί πολύ χρόνο για να ξαναχτίσει αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη.
Το bullying μπορεί να τελειώσει εξωτερικά, αλλά να συνεχίσει εσωτερικά για χρόνια αν δεν αντιμετωπιστεί.
Όταν η πληγή γίνεται θυμός
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η μακροχρόνια κακοποίηση, η ταπείνωση ή η βία μπορεί να στρεβλώσει βαθιά την προσωπικότητα ενός ανθρώπου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θύμα bullying γίνεται επιθετικός ενήλικας. Αυτή θα ήταν άδικη και λανθασμένη γενίκευση. Πολλοί άνθρωποι που υπέστησαν bullying γίνονται ευαίσθητοι, προσεκτικοί, προστατευτικοί και βαθιά ανθρώπινοι.
Όμως υπάρχει και η άλλη πιθανότητα: αν ο πόνος μείνει χωρίς βοήθεια, χωρίς καθοδήγηση και χωρίς υγιή διέξοδο, μπορεί να μετατραπεί σε θυμό, ανάγκη εκδίκησης, δυσπιστία ή επιθετικότητα προς τον κόσμο. Ιδίως όταν το παιδί βιώνει και άλλες μορφές βίας στο σπίτι ή στο περιβάλλον του, ο κίνδυνος στρέβλωσης μεγαλώνει.
Γι’ αυτό η έγκαιρη παρέμβαση έχει τόσο μεγάλη σημασία. Δεν προστατεύουμε μόνο το παιδί από τον θύτη. Προστατεύουμε και το μέλλον του παιδιού από την πιθανότητα να κουβαλήσει την πληγή με λάθος τρόπο.
Ο πόνος που δεν ακούγεται δεν εξαφανίζεται πάντα. Μερικές φορές αλλάζει μορφή.
Τι πρέπει να προσέχουν οι γονείς
Οι γονείς πρέπει να παρατηρούν όχι μόνο τι λέει το παιδί, αλλά και τι αλλάζει στη συμπεριφορά του. Ένα παιδί που ξαφνικά δεν θέλει να πάει σχολείο, που απομονώνεται, που χάνει ενδιαφέρον, που θυμώνει υπερβολικά, που φοβάται συγκεκριμένες ώρες ή μέρη, που χάνει φίλους ή που παρουσιάζει ανεξήγητη πτώση διάθεσης, μπορεί να προσπαθεί να διαχειριστεί κάτι που δεν ξέρει πώς να πει.
Δεν χρειάζεται ο γονιός να ανακρίνει. Χρειάζεται να ανοίξει χώρο. Να ρωτήσει ήρεμα, να δείξει ότι μπορεί να ακούσει χωρίς πανικό και χωρίς άμεση επίθεση προς όλους. Το παιδί πρέπει να νιώσει ότι αν μιλήσει, δεν θα χάσει τον έλεγχο της ζωής του, δεν θα ταπεινωθεί περισσότερο και δεν θα θεωρηθεί αδύναμο.
Ο γονιός πρέπει επίσης να συνεργαστεί με το σχολείο, αλλά και να απαιτήσει σοβαρότητα όταν το σχολείο αδρανεί. Η προστασία του παιδιού προηγείται της επιθυμίας να «μη δημιουργηθεί θέμα».
Το παιδί μιλά πιο εύκολα όταν ξέρει ότι ο γονιός θα σταθεί δίπλα του, όχι πάνω του σαν καταιγίδα.
Σύνοψη
Το bullying είναι ανάθεμα γιατί κλέβει από το παιδί την αίσθηση ασφάλειας εκεί όπου θα έπρεπε να μεγαλώνει, να μαθαίνει και να κοινωνικοποιείται. Το κάνει να νιώθει μόνο, αδύναμο και συχνά ένοχο για κάτι που δεν φταίει. Αυτό από μόνο του είναι αρκετό για να το πάρουμε σοβαρά.
Δεν πρέπει να περιμένουμε την τραγωδία για να αναγνωρίσουμε τη σοβαρότητα. Δεν πρέπει να περιμένουμε το παιδί να φωνάξει τέλεια για βοήθεια. Δεν πρέπει να μειώνουμε το πρόβλημα επειδή μας θυμίζει «παιδικά πειράγματα» άλλων εποχών. Αν ένα παιδί ζει συστηματικό φόβο, το πρόβλημα είναι πραγματικό.
Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πρέπει να βλέπουν, να ακούν, να πιστεύουν, να ερευνούν και να παρεμβαίνουν. Το παιδί πρέπει να ξέρει ότι υπάρχει διαφυγή. Υπάρχει λύση. Υπάρχουν ενήλικες που μπορούν να το προστατεύσουν.
Το πιο επικίνδυνο σημείο στο bullying είναι η στιγμή που το παιδί πιστεύει ότι δεν υπάρχει καμία έξοδος. Εκεί πρέπει να φτάσουμε πριν φτάσει η απελπισία.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι το bullying απλώς πείραγμα;
Όχι. Το πείραγμα μπορεί να είναι μεμονωμένο και αμοιβαίο. Το bullying έχει επανάληψη, ανισορροπία δύναμης και συχνά προκαλεί φόβο, ντροπή ή αίσθηση παγίδευσης.
Γιατί το παιδί δεν λέει ότι δέχεται bullying;
Μπορεί να φοβάται ότι δεν θα το πιστέψουν, ότι θα το πουν αδύναμο ή «μαρτυριάρη», ή ότι οι θύτες θα το πιέσουν περισσότερο αν μιλήσει.
Μπορεί το bullying να είναι ψυχολογική κακοποίηση;
Ναι. Όταν υπάρχει επαναλαμβανόμενη ταπείνωση, απειλή, κοινωνικός αποκλεισμός ή ψυχολογική πίεση, το παιδί μπορεί να βιώνει πραγματική κακοποίηση, ακόμη κι αν δεν υπάρχουν χτυπήματα.
Μπορεί το bullying να κλιμακωθεί;
Ναι. Μπορεί να ξεκινήσει με υποτιμητικά σχόλια ή κοινωνική πίεση και να εξελιχθεί σε απειλές ή σωματική βία, αν δεν υπάρξει παρέμβαση.
Είναι κάθε παιδικός καβγάς bullying;
Όχι. Τα παιδιά συγκρούονται και διαφωνούν. Bullying υπάρχει όταν υπάρχει επανάληψη, στοχοποίηση, φόβος, ανισορροπία δύναμης ή συστηματική προσπάθεια ταπείνωσης.
Ποια σημάδια πρέπει να προσέχουν οι γονείς;
Αλλαγές στη διάθεση, άρνηση για το σχολείο, απομόνωση, φόβος, θυμός, πτώση αυτοπεποίθησης, απώλεια φίλων, ανεξήγητα σημάδια ή υπερβολική σιωπή.
Μπορεί το bullying να επηρεάσει την ενήλικη ζωή;
Ναι. Μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, την εμπιστοσύνη, τη σχέση με την ομάδα, την αίσθηση ασφάλειας και τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιδρά σε πίεση.
Τι πρέπει να κάνει ένας γονιός αν υποψιάζεται bullying;
Να μιλήσει ήρεμα με το παιδί, να ακούσει χωρίς να το πιέσει, να καταγράψει περιστατικά, να επικοινωνήσει με το σχολείο και, αν χρειάζεται, να ζητήσει βοήθεια από ειδικό.
Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια ειδικού;
Όταν το παιδί εμφανίζει έντονη απόγνωση, αυτοκαταστροφικές σκέψεις, σοβαρή απόσυρση, έντονο φόβο, επίμονη άρνηση σχολείου ή σημάδια σοβαρής ψυχικής πίεσης.
Ποιο είναι το βασικό μήνυμα του άρθρου;
Το bullying είναι σοβαρό γιατί το παιδί μπορεί να νιώσει ότι δεν υπάρχει διαφυγή. Οι ενήλικες πρέπει να αναγνωρίζουν τα σημάδια νωρίς και να δείχνουν στο παιδί ότι υπάρχει βοήθεια.
Σχετικά άρθρα
Υπάρχοντα άρθρα στο combatives.gr
Δεν προσθέτω εδώ συγκεκριμένους υπάρχοντες συνδέσμους για το bullying, επειδή οι ακριβείς δημοσιευμένες διευθύνσεις αυτής της ενότητας πρέπει να επιβεβαιωθούν πριν μπουν ως clickable URLs.
Για δημοσίευση στο WordPress, καλό είναι να προστεθούν επιβεβαιωμένοι σύνδεσμοι προς άρθρα όπως:
- Συμπεράσματα για την καταπολέμηση του bullying
- Τι είναι το bullying και τι δεν είναι
- Μορφές ενδοσχολικής βίας
- Πώς αναγνωρίζουμε σημάδια bullying
- Τι πρέπει να κάνει ένα παιδί όταν δέχεται bullying
- Ο ρόλος των γονιών όταν το παιδί είναι θύμα bullying
- Ο ρόλος του σχολείου στην πρόληψη bullying
- Αυτοπροστασία για παιδιά
Σημείωση ασφαλείας
Το άρθρο έχει ενημερωτικό και παιδαγωγικό χαρακτήρα. Αν ένα παιδί εκφράζει απόγνωση, φόβο να πάει σχολείο, αυτοκαταστροφικές σκέψεις ή έντονη ψυχική πίεση, χρειάζεται άμεση υποστήριξη από γονείς, σχολείο και ειδικό ψυχικής υγείας.
Σε επείγουσες καταστάσεις, η ασφάλεια του παιδιού προηγείται κάθε διαδικαστικής καθυστέρησης.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Σε σοβαρά ή επαναλαμβανόμενα περιστατικά σωματικής βίας, απειλών, διαδικτυακού εκφοβισμού, εκβιασμού ή σεξουαλικής παρενόχλησης, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πρέπει να απευθύνονται στις αρμόδιες σχολικές, ψυχολογικές ή νομικές αρχές.
Η προστασία του παιδιού προηγείται της αποσιώπησης του προβλήματος.
Σημείωση κατά της ενοχοποίησης του παιδιού
Το παιδί που δέχεται bullying δεν φταίει για την κακοποίηση που δέχεται.
Μπορεί να χρειαστεί εκπαίδευση, υποστήριξη, ενδυνάμωση και καθοδήγηση, αλλά η ευθύνη της κακοποιητικής συμπεριφοράς ανήκει σε αυτόν που την ασκεί και στους ενήλικες που δεν παρεμβαίνουν όταν πρέπει.
Σημείωση εμπειρίας
Το περιεχόμενο βασίζεται σε προσωπική εμπειρία bullying σε παιδική ηλικία, σε πολυετή ενασχόληση με την αυτοπροστασία και στη μεθοδολογία του Combatives Group, όπου η πρόληψη, η παρατήρηση, η ενδυνάμωση και η πρακτική αντιμετώπιση της βίας έχουν κεντρική θέση.
Η προσωπική εμπειρία δεν είναι στατιστική απόδειξη.
Είναι όμως λόγος να μην υποτιμούμε ποτέ τον φόβο ενός παιδιού.
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς η πρόληψη bullying, η αυτοπροστασία παιδιών, η παρατηρητικότητα, η φωνή, τα όρια και η παιδαγωγική ενδυνάμωση μπορούν να συνδεθούν σε ένα πρακτικό πρόγραμμα, η θεωρία από μόνη της δεν αρκεί.
Επικοινωνήστε με το Combatives Group για εκπαιδευτικά προγράμματα, ενημερωτικές δράσεις και καθοδήγηση γύρω από την ασφάλεια παιδιών, την αυτοπροστασία και την πρόληψη της ενδοσχολικής βίας.
