Η αυτοάμυνα και η αυτοπροστασία δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Η αυτοάμυνα είναι η προστατευτική αντίδραση όταν μια επίθεση έχει ήδη εκδηλωθεί ή όταν η άμεση απειλή έχει φτάσει τόσο κοντά ώστε δεν υπάρχει πλέον ασφαλέστερη επιλογή. Είναι η τελευταία γραμμή. Είναι αυτό που μπορεί να χρειαστεί όταν η αποφυγή, η απόσταση, η έξοδος και η αποκλιμάκωση δεν είναι πια διαθέσιμες.
Η αυτοπροστασία αρχίζει πολύ νωρίτερα. Είναι η επίγνωση, η πρόληψη, η παρατήρηση, η αναγνώριση προ-σύγκρουσης, η αποφυγή, η απόσταση, η επιλογή εξόδου, η έγκαιρη απομάκρυνση και η ψυχοσωματική ετοιμότητα πριν η επίθεση αποκτήσει πλήρη πρωτοβουλία.
Αν περιμένουμε πάντα να δεχθούμε πρώτα την επίθεση για να καταλάβουμε ότι κινδυνεύουμε, βρισκόμαστε σε θέση αδυναμίας. Ο δράστης έχει ήδη επιλέξει τον στόχο, έχει πλησιάσει, έχει αποφασίσει, έχει ξεκινήσει και ίσως έχει ήδη πετύχει το πρώτο κρίσιμο χτύπημα. Σε πραγματική βία, το πρώτο χτύπημα μπορεί να είναι και το τελευταίο που έχουμε χρόνο να αντιληφθούμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «χτυπάμε πρώτοι» επειδή απλώς υποψιαζόμαστε κάτι. Σημαίνει ότι εκπαιδευόμαστε να αναγνωρίζουμε πότε μια απειλή γίνεται άμεση, σαφής και αναπόφευκτη. Τότε, και μόνο τότε, η προστατευτική δράση μπορεί να χρειαστεί να είναι αναχαιτιστική, νόμιμη, αναγκαία και ανάλογη, με σκοπό να διακοπεί η άμεση απειλή και να δημιουργηθεί δυνατότητα διαφυγής.
Η αυτοάμυνα αντιδρά όταν η επίθεση έχει ήδη φτάσει. Η αυτοπροστασία προσπαθεί να μη της επιτρέψει να φτάσει με τους όρους του δράστη.
Αυτοάμυνα ή Αυτοπροστασία;
Υπάρχει διαφορά;
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αυτοάμυνα και την αυτοπροστασία; Ναι. Και η διαφορά είναι μεγάλη. Δεν είναι απλώς θέμα ορολογίας. Είναι θέμα νοοτροπίας, χρόνου, πρωτοβουλίας και κινδύνου.
Η λέξη «αυτοάμυνα» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει οποιαδήποτε προσπάθεια προστασίας από βία. Όμως, στην πράξη, η αυτοάμυνα συχνά νοείται ως αντίδραση σε επίθεση που έχει ήδη εκδηλωθεί. Ο άλλος κινείται πρώτος. Εμείς αντιδρούμε. Ο άλλος έχει επιλέξει τη στιγμή. Εμείς προσπαθούμε να προλάβουμε.
Η αυτοπροστασία είναι ευρύτερη. Δεν περιμένει την επίθεση να ολοκληρωθεί για να αναγνωρίσει τον κίνδυνο. Δουλεύει νωρίτερα, στην πρόληψη, στην επίγνωση, στην αποφυγή, στην απόσταση και στην έξοδο.
Η αυτοάμυνα ρωτά: τι κάνω όταν με χτυπήσει; Η αυτοπροστασία ρωτά: γιατί να τον αφήσω να φτάσει εκεί με τους δικούς του όρους;
Η εγγενής αδυναμία της καθυστερημένης αντίδρασης
Αν αντιλαμβανόμαστε την αυτοάμυνα μόνο ως αντίδραση μετά την επίθεση, τότε αποδεχόμαστε μια σοβαρή αδυναμία: εκχωρούμε στον δράστη την πρωτοβουλία. Του επιτρέπουμε να αποφασίσει πότε, πώς και από πού θα ξεκινήσει.
Αυτό είναι επικίνδυνο. Ο αμυνόμενος μπαίνει στη διαδικασία να μαντεύει τι θα συμβεί στη συνέχεια. Από ποια κατεύθυνση θα έρθει η επίθεση; Πόσο γρήγορα; Με ποιο χέρι; Υπάρχει όπλο; Υπάρχει δεύτερο άτομο; Θα είναι σπρώξιμο, χτύπημα, άρπαγμα ή κάτι άλλο;
Αν ο δράστης έχει ήδη επιλέξει τον στόχο του, έχει ήδη πλησιάσει, έχει ήδη αποφασίσει και έχει ήδη ξεκινήσει, τότε μπορεί να έχει πετύχει όχι μόνο το πρώτο χτύπημα, αλλά και το καθοριστικό χτύπημα. Σε πραγματική βία, ο χρόνος είναι πολύ μικρός. Δεν υπάρχει πάντα δεύτερη ευκαιρία.
Το να περιμένεις την επίθεση για να πιστέψεις ότι υπάρχει απειλή είναι συχνά πολύ αργά.
Η αυτοάμυνα ως θέση αδυναμίας όταν μένει μόνη της
Η αυτοάμυνα δεν είναι αδύναμη από μόνη της. Το αντίθετο. Όταν είναι σωστά εκπαιδευμένη, μπορεί να είναι απολύτως αναγκαία. Το πρόβλημα είναι όταν η αυτοάμυνα μένει μόνη της, χωρίς αυτοπροστασία πριν από αυτήν.
Αν κάποιος εκπαιδεύεται μόνο στο «τι κάνω όταν μου επιτεθούν», αλλά δεν εκπαιδεύεται στο πώς αναγνωρίζω την απειλή πριν ξεκινήσει, τότε εκπαιδεύεται να μπαίνει αργά στο πρόβλημα. Περιμένει να συμβεί το κακό και μετά προσπαθεί να το διορθώσει.
Αυτό είναι θέση αδυναμίας. Όχι επειδή ο αμυνόμενος είναι αδύναμος άνθρωπος, αλλά επειδή η νοοτροπία τον τοποθετεί χρονικά πίσω από τον δράστη.
Η αυτοάμυνα χωρίς αυτοπροστασία μοιάζει με φρένο που πατάμε αφού έχουμε ήδη τρακάρει.
Τι είναι αυτοπροστασία;
Αυτοπροστασία σημαίνει ότι έχουμε επίγνωση του τι μπορεί να παρουσιαστεί στον δρόμο μας και παίρνουμε μέτρα πριν η απειλή ελέγξει την κατάσταση. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι αποχωρούμε νωρίς. Ότι αλλάζουμε διαδρομή. Ότι κρατάμε απόσταση. Ότι δεν μπαίνουμε σε χώρο όπου νιώθουμε ότι κάτι δεν πάει καλά. Ότι χρησιμοποιούμε φωνή. Ότι ζητάμε βοήθεια. Ότι τοποθετούμε εμπόδιο. Ότι δεν αφήνουμε τον άλλον να μας κλείσει.
Η αυτοπροστασία δεν είναι φόβος. Είναι επίγνωση. Δεν είναι παράνοια. Είναι παρατήρηση. Δεν είναι επιθετικότητα. Είναι πρόληψη. Δεν είναι μόνιμη ένταση. Είναι ήρεμη ετοιμότητα.
Η επίγνωση μιας πιθανής ή επικείμενης απειλής είναι νοοτροπία ισχύος, επειδή μας προετοιμάζει ψυχοσωματικά. Μας δίνει χρόνο. Μας δίνει επιλογές. Μας επιτρέπει να κινηθούμε πριν ο δράστης ολοκληρώσει το σχέδιό του.
Η αυτοπροστασία δεν ψάχνει καυγά. Ψάχνει έξοδο πριν ο καυγάς γίνει αναγκαστικός.
Επίγνωση: περιβάλλον, κατάσταση, πρόθεση
Η επίγνωση στην αυτοπροστασία δεν σημαίνει να κοιτάμε τους πάντες σαν απειλές. Σημαίνει να καταλαβαίνουμε τρία πράγματα: περιβάλλον, κατάσταση και πρόθεση.
Το περιβάλλον αφορά τον χώρο. Πού είμαι; Υπάρχουν έξοδοι; Υπάρχει κόσμος; Υπάρχουν σκοτεινά σημεία; Υπάρχει εμπόδιο; Υπάρχει ασφαλές σημείο; Υπάρχει λόγος να φύγω πριν τα πράγματα κλείσουν;
Η κατάσταση αφορά το τι συμβαίνει. Είναι απλή λεκτική ένταση; Υπάρχει κλείσιμο απόστασης; Υπάρχει ομάδα; Υπάρχει απομόνωση; Υπάρχει προσπάθεια ελέγχου; Υπάρχει αλλαγή συμπεριφοράς;
Η πρόθεση αφορά το τι φαίνεται να ετοιμάζεται να κάνει ο άλλος. Λέει απλώς λόγια ή κινείται; Φεύγει ή επιμένει; Ανοίγει χώρο ή τον κλείνει; Σέβεται όριο ή το παραβιάζει; Η γλώσσα του σώματος δείχνει αποχώρηση ή επίθεση;
Η αυτοπροστασία δεν βασίζεται στη μαντεία. Βασίζεται στην παρατήρηση συμπεριφοράς.
Η γλώσσα του σώματος ως προειδοποίηση
Πολλές φορές η γλώσσα του σώματος του επιτιθέμενου προειδοποιεί πριν από την πράξη. Όχι πάντα. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις. Αλλά συχνά υπάρχουν σημάδια: κλείσιμο απόστασης, φράξιμο εξόδου, ξαφνική σιωπή, αλλαγή στάσης, ένταση στους ώμους, κοιτάγματα γύρω, προσπάθεια να μας απομονώσει, επιμονή παρά την άρνησή μας, χέρια που κρύβονται ή κινούνται περίεργα, συντονισμός με δεύτερο άτομο.
Η εκπαίδευση στην αυτοπροστασία δεν λέει «χτύπα όποιον σου φαίνεται ύποπτος». Αυτό θα ήταν επικίνδυνο και παράνομο. Λέει: μάθε να βλέπεις αλλαγές. Μάθε να φεύγεις νωρίς. Μάθε να βάζεις όρια. Μάθε να μη μένεις παθητικός όταν η συμπεριφορά του άλλου μετατρέπεται από ενοχλητική σε απειλητική.
Αν η απειλή γίνει άμεση, σαφής και αναπόφευκτη, τότε το θέμα αλλάζει. Εκεί μπορεί να απαιτηθεί αναχαιτιστική προστατευτική δράση. Αλλά αυτό δεν είναι «χτύπημα επειδή φοβήθηκα». Είναι δράση όταν η επίθεση είναι πλέον πρακτικά μπροστά μας και δεν υπάρχει ασφαλέστερη επιλογή.
Η γλώσσα του σώματος δεν είναι δικαιολογία για βία. Είναι εργαλείο έγκαιρης απόφασης.
Το πρόβλημα με το «πρώτο χτύπημα»
Η φράση «πρώτο χτύπημα» είναι επικίνδυνη όταν χρησιμοποιείται πρόχειρα. Μπορεί να παρερμηνευθεί ως άδεια για πρόωρη, επιθετική ή παράνομη βία. Δεν είναι αυτό το νόημα της αυτοπροστασίας.
Σοβαρή αυτοπροστασία δεν σημαίνει ότι επιτιθέμεθα πρώτοι επειδή κάποιος δεν μας άρεσε, επειδή μας κοίταξε περίεργα ή επειδή αισθανθήκαμε άβολα. Σημαίνει ότι δεν αφήνουμε τον δράστη να ολοκληρώσει ανενόχλητος μια άμεση επίθεση, όταν αυτή είναι ήδη αναγνωρίσιμη και αναπόφευκτη.
Η σωστή διατύπωση είναι αναχαιτιστική προστατευτική δράση. Δηλαδή δράση που γίνεται για να διακόψει μια άμεση απειλή, όχι για να τιμωρήσει, όχι για να προκαλέσει, όχι για να προλάβει φανταστικό κίνδυνο.
Αυτό απαιτεί κρίση. Και η κρίση αυτή πρέπει να εκπαιδεύεται.
Δεν «χτυπάμε πρώτοι». Προστατευόμαστε έγκαιρα όταν η άμεση επίθεση δεν αφήνει άλλη επιλογή.
Θέση ισχύος και θέση αδυναμίας
Η θέση αδυναμίας είναι να περιμένουμε τον δράστη να μας αποδείξει την πρόθεσή του χτυπώντας μας. Τότε μπορεί να είναι αργά. Το σώμα μας μπορεί ήδη να έχει τραυματιστεί. Η ισορροπία μας μπορεί να έχει χαθεί. Η αντίληψή μας μπορεί να έχει θολώσει. Η δυνατότητα διαφυγής μπορεί να έχει κλείσει.
Η θέση ισχύος είναι να έχουμε δει την απειλή πριν μας ελέγξει. Να έχουμε ήδη μετακινηθεί. Να έχουμε ήδη κρατήσει απόσταση. Να έχουμε ήδη επιλέξει έξοδο. Να έχουμε ήδη χρησιμοποιήσει φωνή. Να έχουμε ήδη πάρει θέση που δεν μας αφήνει παγιδευμένους. Και αν η απειλή γίνει άμεση, να μη χρειάζεται να ξεκινήσουμε από το μηδέν.
Η ισχύς εδώ δεν σημαίνει κυριαρχία πάνω στον άλλον. Σημαίνει περισσότερες επιλογές για εμάς.
Θέση ισχύος δεν είναι να επιτεθείς. Είναι να μη σε βρει η επίθεση απροετοίμαστο.
Να αναγκαστεί ο δράστης να «τρέχει πίσω» από εμάς
Όταν έχουμε επίγνωση, απόσταση και επιλογές, αλλάζει η δυναμική. Ο πιθανός δράστης δεν κινείται πια απέναντι σε έναν άνθρωπο που στέκεται παθητικά και περιμένει. Βλέπει κάποιον που παρατηρεί, μετακινείται, θέτει όρια, κρατά έξοδο, αλλάζει το πλαίσιο.
Αυτό μπορεί να τον αναγκάσει να προσαρμοστεί. Να καθυστερήσει. Να χάσει την ευκαιρία. Να εγκαταλείψει. Να αναζητήσει ευκολότερο στόχο. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις, αλλά η δυναμική αλλάζει.
Η αυτοπροστασία επιδιώκει ακριβώς αυτό: να μην αφήνει τον δράστη να οργανώνει την κατάσταση ανενόχλητος. Όχι με πρόκληση. Όχι με «μαγκιά». Με επίγνωση, κίνηση, απόσταση, έξοδο και ήρεμη ετοιμότητα.
Όταν δεν είσαι παθητικός στόχος, ο δράστης πρέπει να δουλέψει περισσότερο. Και πολλοί δράστες ψάχνουν το αντίθετο.
Η αυτοπροστασία δεν καταργεί την αυτοάμυνα
Η αυτοπροστασία δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται αυτοάμυνα. Αυτό θα ήταν αφελές. Μπορεί να δούμε αργά την απειλή. Μπορεί να μην υπάρχει έξοδος. Μπορεί ο άλλος να κινηθεί γρήγορα. Μπορεί η επίθεση να είναι αιφνιδιαστική. Μπορεί να βρεθούμε ήδη μέσα στο πρόβλημα.
Γι’ αυτό χρειάζεται και αυτοάμυνα. Χρειάζονται απλές, άμεσες, λειτουργικές αρχές, τακτικές και τεχνικές που μπορούν να εφαρμοστούν υπό φόβο και πίεση. Όμως πρέπει να ξέρουμε τη θέση τους. Η αυτοάμυνα δεν είναι η πρώτη επιλογή. Είναι η τελευταία γραμμή όταν η αυτοπροστασία δεν λειτούργησε ή δεν πρόλαβε.
Η σοβαρή εκπαίδευση πρέπει να δουλεύει και τα δύο. Αν δουλεύει μόνο αυτοάμυνα, αργεί. Αν δουλεύει μόνο αυτοπροστασία και ποτέ φυσική δράση, μπορεί να αφήσει τον άνθρωπο χωρίς λύση όταν η απειλή φτάσει πάνω του.
Η αυτοπροστασία προσπαθεί να αποφύγει τη μάχη. Η αυτοάμυνα υπάρχει για την περίπτωση που η μάχη δεν αποφευχθεί.
Το νόμιμο πλαίσιο
Η αυτοπροστασία πρέπει να μπαίνει πάντα μέσα σε νόμιμο πλαίσιο. Δεν μπορούμε να βαφτίζουμε κάθε φόβο «επικείμενη απειλή». Δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε την έννοια της επίγνωσης για να δικαιολογήσουμε αυθαίρετη βία. Δεν μπορούμε να επιτεθούμε επειδή κάποιος μας φάνηκε ύποπτος.
Η φυσική προστατευτική δράση πρέπει να είναι νόμιμη, αναγκαία και ανάλογη. Πρέπει να συνδέεται με άμεση απειλή. Πρέπει να σταματά όταν σταματά η απειλή. Πρέπει να υπηρετεί τη διαφυγή και την ασφάλεια, όχι την εκδίκηση ή την τιμωρία.
Η αυτοπροστασία μάς δίνει χρόνο και επιλογές ακριβώς για να μη χρειαστεί να φτάσουμε σε βία. Αν τελικά φτάσουμε, η δράση πρέπει να είναι όσο χρειάζεται, όχι όσο επιθυμεί ο φόβος ή ο θυμός μας.
Η επίγνωση χωρίς νόμιμη κρίση μπορεί να γίνει παράνομη επιθετικότητα. Η επίγνωση με κρίση γίνεται αυτοπροστασία.
Συμπέρασμα
Η διαφορά ανάμεσα στην αυτοάμυνα και την αυτοπροστασία είναι κρίσιμη. Η αυτοάμυνα είναι απαραίτητη, αλλά συχνά αρχίζει αργά. Αν περιμένουμε πάντα την επίθεση να ξεκινήσει για να αντιδράσουμε, αφήνουμε στον δράστη την πρωτοβουλία. Και στην πραγματική βία, η πρωτοβουλία μπορεί να είναι καθοριστική.
Η αυτοπροστασία αρχίζει νωρίτερα. Στην επίγνωση. Στην παρατήρηση. Στην απόσταση. Στην έξοδο. Στη διαχείριση χώρου. Στην αναγνώριση πρόθεσης. Στην απόφαση να φύγουμε χωρίς εγωισμό. Στην ετοιμότητα να προστατευτούμε μόνο όταν η άμεση απειλή δεν αφήνει ασφαλέστερη επιλογή.
Η θέση αδυναμίας είναι να περιμένουμε τον δράστη να μας αποδείξει την απειλή με το πρώτο χτύπημα. Η θέση ισχύος είναι να έχουμε δει αρκετά νωρίτερα ώστε να μη του παραδώσουμε τον χρόνο, τον χώρο και την πρωτοβουλία.
Η αυτοάμυνα μπορεί να σώσει όταν όλα έχουν φτάσει κοντά. Η αυτοπροστασία προσπαθεί να μη φτάσουν ποτέ τόσο κοντά.