Το bullying δεν είναι πάντα μια τυχαία πράξη κακής συμπεριφοράς. Πολύ συχνά λειτουργεί σαν μηχανισμός ομάδας. Κάποιος προσπαθεί να επιβληθεί, να δοκιμάσει έναν άλλον, να φανεί ισχυρός μπροστά στους υπόλοιπους ή να επιβεβαιώσει τη θέση του μέσα στην παρέα. Το παιδί που φαίνεται διαφορετικό, πιο ήσυχο, πιο ευάλωτο, πιο μοναχικό ή λιγότερο έτοιμο να αντιδράσει μπορεί εύκολα να γίνει στόχος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το bullying είναι αποδεκτό επειδή έχει βαθιές ρίζες στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Αντιθέτως, σημαίνει ότι πρέπει να το καταλάβουμε καλύτερα για να το σταματήσουμε νωρίτερα. Όταν μια ομάδα αρχίζει να λειτουργεί με λογική «αγέλης», το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο ένας θύτης. Είναι και όσοι παρακολουθούν, γελούν, σιωπούν, ακολουθούν ή φοβούνται να αντιδράσουν.
Στην πράξη, το bullying συχνά ξεκινά με μια «δοκιμή». Κάποιος λέει κάτι, σπρώχνει, κοροϊδεύει, μειώνει ή προκαλεί. Παρακολουθεί την αντίδραση. Αν το παιδί φανεί αδύναμο, φοβισμένο ή μόνο, η πίεση μπορεί να αυξηθεί. Αν η ομάδα δει ότι δεν υπάρχουν συνέπειες, μπορεί να ακολουθήσει. Έτσι η στοχοποίηση γίνεται πιο σταθερή και πιο επικίνδυνη.
Η κατανόηση αυτής της λειτουργίας είναι σημαντική για γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά. Αν περιμένουμε μόνο το μεγάλο περιστατικό, έχουμε αργήσει. Πρέπει να αναγνωρίζουμε την αρχική δοκιμή, την κοινωνική απομόνωση, την κλιμάκωση και τον ρόλο της ομάδας.
Το bullying δεν είναι μόνο πράξη ενός παιδιού εναντίον ενός άλλου. Είναι συχνά παιχνίδι δύναμης μέσα σε ομάδα.
Για ποιον είναι αυτό το άρθρο
Αυτό το άρθρο απευθύνεται σε γονείς που θέλουν να καταλάβουν γιατί ορισμένα παιδιά στοχοποιούνται πιο εύκολα από άλλα. Δεν φταίει το παιδί που γίνεται στόχος. Όμως υπάρχουν κοινωνικά σήματα που οι θύτες διαβάζουν: μοναχικότητα, φόβος, έλλειψη υποστήριξης, διαφορετικότητα, χαμηλή αυτοπεποίθηση ή αδυναμία να ζητήσει βοήθεια. Αυτά δεν δικαιολογούν ποτέ το bullying, αλλά βοηθούν τους ενήλικες να δουν πού χρειάζεται ενδυνάμωση.
Απευθύνεται επίσης σε εκπαιδευτικούς, γιατί μέσα στην τάξη και στην αυλή δημιουργούνται μικρές ιεραρχίες. Υπάρχουν παιδιά που προσπαθούν να ηγηθούν, παιδιά που ακολουθούν, παιδιά που γελούν για να μη στοχοποιηθούν, παιδιά που σιωπούν από φόβο και παιδιά που μένουν μόνα. Ο εκπαιδευτικός που καταλαβαίνει αυτή τη δυναμική μπορεί να παρέμβει νωρίτερα.
Απευθύνεται και σε όσους ασχολούνται με παιδική αυτοπροστασία. Αν δεν καταλάβουμε πώς λειτουργεί η ομάδα, θα διδάσκουμε μόνο ατομικές απαντήσεις. Όμως το bullying σπάνια είναι μόνο ατομικό. Συχνά είναι κοινωνικό φαινόμενο μικρής ομάδας.
Το άρθρο δεν ενοχοποιεί το παιδί-θύμα. Εξηγεί πώς σκέφτεται και λειτουργεί η ομάδα που το στοχοποιεί.
Ποια είναι η θέση αυτού του άρθρου μέσα στο combatives.gr
Αυτό το άρθρο ανήκει στην ενότητα Bullying και λειτουργεί ως άρθρο κατανόησης της δυναμικής του φαινομένου. Στο άρθρο «Bullying, το ανάθεμα» εξετάζεται κυρίως το βίωμα του παιδιού-θύματος: φόβος, ντροπή, σιωπή και αίσθηση αδιεξόδου. Στο άρθρο «Συμπεράσματα για την καταπολέμηση του bullying» εξετάζεται η ευρύτερη αντιμετώπιση: σχολείο, γονείς, επιμόρφωση, επίβλεψη, πειθαρχία και αυτοπροστασία.
Εδώ εστιάζουμε στη λειτουργία του bullying ως μηχανισμού ομάδας. Γιατί ξεκινά; Γιατί ο «διαφορετικός» γίνεται στόχος; Γιατί η ομάδα ακολουθεί έναν θύτη; Γιατί ένα παιδί δοκιμάζεται πρώτα ψυχολογικά ή λεκτικά πριν κλιμακωθεί η κατάσταση; Και γιατί η σιωπή των τρίτων δυναμώνει τη συμπεριφορά του θύτη;
Αυτή η κατανόηση είναι απαραίτητη για την πρόληψη. Δεν αρκεί να πούμε στα παιδιά «μην κάνετε bullying». Πρέπει να τους δείξουμε πώς γεννιέται η ομαδική πίεση, πώς λειτουργεί η ανάγκη ένταξης και πώς η σιωπή μπορεί να γίνει συμμετοχή.
Αν δεν καταλάβουμε τη λειτουργία της ομάδας, θα αντιμετωπίζουμε μόνο τα συμπτώματα του bullying, όχι τη μηχανή που το παράγει.
Τι θα μάθετε σε αυτό το άρθρο
- Γιατί το bullying συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός ομάδας.
- Γιατί ο θύτης προσπαθεί να επιβληθεί ή να επιβεβαιώσει τη θέση του.
- Γιατί το παιδί που θεωρείται διαφορετικό μπορεί να στοχοποιηθεί.
- Γιατί η ομάδα ακολουθεί ή σιωπά όταν ένας θύτης ξεκινά την πίεση.
- Πώς λειτουργεί η «δοκιμή» ενός νέου ή πιο ευάλωτου παιδιού.
- Γιατί η πρώτη αντίδραση του παιδιού-στόχου επηρεάζει την εξέλιξη.
- Γιατί δεν πρέπει να παρουσιάζουμε το bullying ως «φυσικό άρα αποδεκτό».
- Πώς βοηθά η αναλογία με συμπεριφορές αγέλης, αλλά και πού έχει όρια.
- Γιατί η ιεραρχία στις παιδικές ομάδες μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
- Ποιος είναι ο ρόλος του «αρχηγού», του «υπάρχου» και των ακολούθων σε μια σχολική κλίκα.
- Γιατί οι ενήλικες πρέπει να αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια στοχοποίησης.
- Γιατί η λύση ξεκινά από την κατανόηση της δυναμικής, όχι μόνο από την τιμωρία του θύτη.
Βασικά σημεία
- Το bullying συχνά έχει ομαδική λειτουργία και όχι μόνο ατομική.
- Οι ομάδες παιδιών μπορεί να δημιουργούν άτυπες ιεραρχίες.
- Ο θύτης συχνά προσπαθεί να επιβεβαιώσει δύναμη, θέση ή επιρροή.
- Το παιδί που φαίνεται διαφορετικό, μόνο ή πιο ευάλωτο μπορεί να στοχοποιηθεί.
- Η πρώτη «δοκιμή» μπορεί να είναι λεκτική, ψυχολογική, κοινωνική ή σωματική.
- Οι ακόλουθοι της ομάδας μπορεί να συμμετέχουν, να γελούν ή να σιωπούν για να προστατεύσουν τη δική τους θέση.
- Η σιωπή των παρατηρητών συχνά ενισχύει τον θύτη.
- Η αναλογία με αγέλη μπορεί να βοηθήσει να καταλάβουμε την ιεραρχία, αλλά δεν εξηγεί πλήρως την ανθρώπινη συμπεριφορά.
- Το γεγονός ότι μια συμπεριφορά έχει βαθιές ρίζες δεν την κάνει αποδεκτή.
- Οι ενήλικες πρέπει να παρεμβαίνουν πριν η «δοκιμή» γίνει σταθερή στοχοποίηση.
- Η πρόληψη χρειάζεται κατανόηση της ομάδας, όχι μόνο συμβουλές προς το θύμα.
- Η λύση δεν είναι να κάνει το παιδί τον «σκληρό», αλλά να έχει στήριξη, όρια, αυτοπεποίθηση και ασφαλείς επιλογές.
Συνοπτική εκδοχή του άρθρου
Το bullying έχει συχνά μια λειτουργία που θυμίζει ιεραρχία ομάδας. Κάποιος προσπαθεί να φανεί δυνατός, να πάρει θέση, να επιβληθεί ή να ελέγξει τους άλλους. Σε αυτή τη διαδικασία, το παιδί που φαίνεται διαφορετικό ή πιο αδύναμο μπορεί να γίνει στόχος. Όχι επειδή φταίει, αλλά επειδή ο θύτης βλέπει σε αυτό μια ευκαιρία να επιβεβαιώσει τη δύναμή του.
Η αναλογία με το ζωικό βασίλειο μπορεί να βοηθήσει ως εικόνα. Σε πολλές ομάδες ζώων υπάρχουν ιεραρχίες, δοκιμασίες, επιβολή και αποκλεισμός. Όμως οι άνθρωποι δεν είναι απλώς ζώα που ακολουθούν ένστικτα. Έχουν παιδεία, ηθική, ευθύνη, κανόνες, σχολείο, οικογένεια και δυνατότητα αυτοελέγχου. Άρα δεν λέμε «έτσι είναι η φύση, δεν αλλάζει». Λέμε «αν δεν παρέμβουμε παιδαγωγικά, η πρωτόγονη δυναμική της ομάδας μπορεί να κυριαρχήσει».
Στις παιδικές και εφηβικές ομάδες υπάρχουν συχνά άτυπες ιεραρχίες. Μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που ηγείται, ένα άλλο που εκτελεί ή δοκιμάζει, και άλλα που ακολουθούν. Όταν εμφανιστεί ένα νέο ή διαφορετικό παιδί, η ομάδα μπορεί να το «δοκιμάσει»: με σχόλια, ειρωνεία, σπρωξίματα, αποκλεισμό ή απειλή. Αν δουν ότι δεν υπάρχει αντίδραση, στήριξη ή συνέπεια, η πίεση μπορεί να συνεχιστεί.
Ο θύτης δεν λειτουργεί πάντα μόνος του. Συχνά χρειάζεται κοινό. Το γέλιο των άλλων, η σιωπή των παρατηρητών, η αδιαφορία των ενηλίκων και η αδυναμία του θύματος να βρει βοήθεια είναι αυτά που δίνουν δύναμη στη διαδικασία. Γι’ αυτό η αντιμετώπιση του bullying δεν πρέπει να εστιάζει μόνο στο παιδί-θύμα. Πρέπει να εστιάζει και στην ομάδα.
Η λύση δεν είναι να πούμε στο παιδί «γίνε πιο σκληρό» και να το αφήσουμε μόνο του. Η λύση είναι να το βοηθήσουμε να αποκτήσει στήριξη, φωνή, όρια, παρατηρητικότητα, αυτοπεποίθηση και ασφαλείς επιλογές. Παράλληλα, το σχολείο πρέπει να βλέπει τη δυναμική της ομάδας και να παρεμβαίνει νωρίς, πριν η πρώτη δοκιμή γίνει καθημερινή κακοποίηση.
Το bullying είναι συχνά κοινωνική δοκιμασία δύναμης. Αν οι ενήλικες δεν τη σταματήσουν, η ομάδα μαθαίνει ότι επιτρέπεται.
Εισαγωγή: Η φύση και η λειτουργία του bullying
Όσο απίθανο και αν φαίνεται, συμπεριφορές που μοιάζουν με πρώιμες μορφές κυριαρχίας, αποκλεισμού και επαναλαμβανόμενης επιβολής μπορούν να εμφανιστούν από πολύ μικρές ηλικίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να βαφτίζουμε κάθε παιδική σύγκρουση «bullying». Σημαίνει όμως ότι η δυναμική της επιβολής και της στοχοποίησης μπορεί να αρχίσει νωρίς.
Το bullying είναι βαθιά συνδεδεμένο με την ανάγκη ορισμένων ανθρώπων να ταξινομήσουν τη θέση τους μέσα σε μια ομάδα. Ποιος έχει δύναμη; Ποιος ακολουθεί; Ποιος γελά; Ποιος σιωπά; Ποιος φοβάται; Ποιος είναι «διαφορετικός»; Ποιος μπορεί να γίνει εύκολος στόχος;
Αν το δούμε έτσι, το bullying δεν είναι απλώς μια κακή πράξη. Είναι μια διαδικασία. Και όπως κάθε διαδικασία, έχει αρχή, δοκιμή, αντίδραση, ενίσχυση και πιθανή κλιμάκωση.
Για να σταματήσουμε το bullying, πρέπει να καταλάβουμε πρώτα πώς ξεκινά και πώς δυναμώνει μέσα στην ομάδα.
Μια χρήσιμη αλλά περιορισμένη αναλογία με το ζωικό βασίλειο
Η αναλογία με τη συμπεριφορά αγέλης μπορεί να βοηθήσει να καταλάβουμε ορισμένα στοιχεία του bullying. Σε πολλές ομάδες ζώων υπάρχει ιεραρχία, έλεγχος θέσης, επιβολή, δοκιμασία και αντίδραση απέναντι στον ξένο ή στον αδύναμο. Η ομάδα οργανώνεται γύρω από δύναμη, θέση και πρόσβαση.
Αν αυτό μας θυμίζει σκυλιά, λύκους ή άλλες αγελαίες συμπεριφορές, η εικόνα μπορεί να είναι χρήσιμη. Όμως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Οι άνθρωποι δεν είναι απλώς ζώα που ακολουθούν αναγκαστικά ένστικτα. Η ανθρώπινη συμπεριφορά επηρεάζεται από οικογένεια, παιδεία, ηθική, κοινωνία, σχολείο, νόμο, ενσυναίσθηση και προσωπική επιλογή.
Άρα, η αναλογία με την αγέλη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει το bullying. Πρέπει να χρησιμοποιείται για να μας βοηθήσει να δούμε τη λειτουργία της ιεραρχίας και της επιβολής μέσα στην ομάδα.
Το ότι μια συμπεριφορά έχει πρωτόγονα στοιχεία δεν σημαίνει ότι πρέπει να την ανεχθούμε. Σημαίνει ότι πρέπει να την εκπαιδεύσουμε, να την οριοθετήσουμε και να την σταματήσουμε.
Η ιεραρχία στην ομάδα
Σε μια ομάδα, είτε μιλάμε για παιδιά είτε για εφήβους είτε για ενήλικες, συχνά δημιουργούνται άτυπες ιεραρχίες. Κάποιος έχει επιρροή. Κάποιος ακολουθεί. Κάποιος φοβάται να διαφωνήσει. Κάποιος γελά για να μην στοχοποιηθεί. Κάποιος προσπαθεί να ανέβει στη θέση του άλλου.
Στο σχολικό περιβάλλον, αυτή η δυναμική μπορεί να γίνει πολύ έντονη. Το παιδί που έχει κοινωνική δύναμη μπορεί να καθορίζει ποιος ανήκει και ποιος μένει έξω. Μπορεί να επηρεάζει την παρέα, να στρέφει άλλους εναντίον ενός παιδιού ή να δοκιμάζει ποιος θα υποταχθεί και ποιος θα αντισταθεί.
Αυτή η ιεραρχία δεν είναι πάντα φανερή στους ενήλικες. Μπορεί να κρύβεται πίσω από πειράγματα, γέλια, «αστεία», ψευτοφιλικές προσεγγίσεις ή κοινωνικό αποκλεισμό. Όμως για τα παιδιά μέσα στην ομάδα είναι συχνά ξεκάθαρη.
Η ομάδα έχει τους δικούς της άγραφους κανόνες. Αν οι ενήλικες δεν τους βλέπουν, οι θύτες τους χρησιμοποιούν.
Ο ρόλος του «αρχηγού»
Σε μια σχολική κλίκα μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που λειτουργεί ως άτυπος αρχηγός. Δεν χρειάζεται να είναι πάντα το πιο δυνατό σωματικά. Μπορεί να είναι το πιο δημοφιλές, το πιο χειριστικό, το πιο κοινωνικά επιδραστικό ή το πιο ικανό να στρέφει τους άλλους προς μια κατεύθυνση.
Ο «αρχηγός» δεν εκτίθεται πάντα πρώτος. Μπορεί να αφήσει άλλους να δοκιμάσουν το παιδί-στόχο. Μπορεί να παρακολουθεί από απόσταση. Μπορεί να γελά, να ενθαρρύνει, να υπονοεί ή να δίνει σήμα χωρίς να κάνει ο ίδιος την πρώτη κίνηση. Αυτό τον προστατεύει από άμεση ευθύνη και του επιτρέπει να δει πώς θα αντιδράσει το παιδί που στοχοποιείται.
Αν διαπιστώσει ότι το παιδί είναι μόνο, φοβισμένο ή χωρίς υποστήριξη, μπορεί να κλιμακώσει. Αν δει ότι υπάρχει αντίδραση, στήριξη ή πιθανότητα συνεπειών, μπορεί να κρατήσει απόσταση. Αυτός είναι ο λόγος που η γρήγορη παρέμβαση ενηλίκων έχει τόσο μεγάλη σημασία.
Ο αρχηγός μιας κλίκας συχνά δεν χρειάζεται να κάνει τα πάντα. Του αρκεί να δώσει κατεύθυνση και να αφήσει την ομάδα να κινηθεί.
Ο ρόλος του «υπάρχου» και των ακολούθων
Σε πολλές ομάδες υπάρχει κάποιος που λειτουργεί ως εκτελεστής της πίεσης. Δεν είναι πάντα ο πραγματικός αρχηγός. Μπορεί να είναι το παιδί που θέλει να αποδείξει την αξία του στην ομάδα, να δείξει πίστη στον αρχηγό ή να ανέβει στην άτυπη ιεραρχία. Αυτός μπορεί να είναι ο πρώτος που θα κάνει το σχόλιο, το σπρώξιμο, την ειρωνεία ή την πρόκληση.
Οι υπόλοιποι ακόλουθοι έχουν επίσης ρόλο. Μπορεί να γελούν, να ενθαρρύνουν, να παρακολουθούν ή να σιωπούν. Πολλά παιδιά δεν συμμετέχουν επειδή είναι κακά. Συμμετέχουν ή σιωπούν επειδή φοβούνται ότι αν αντιδράσουν, θα γίνουν τα ίδια στόχος. Αυτό όμως δεν αλλάζει το αποτέλεσμα για το παιδί που δέχεται την πίεση.
Η ομάδα δίνει δύναμη στον θύτη. Ένας θύτης χωρίς κοινό συχνά χάνει μέρος της ισχύος του. Ένας θύτης με κοινό γίνεται πιο επικίνδυνος, γιατί η πράξη του δεν είναι μόνο επίθεση στο θύμα. Είναι και επίδειξη προς τους υπόλοιπους.
Στο bullying, δεν μετρά μόνο αυτός που χτυπά ή κοροϊδεύει. Μετρά και το κοινό που του δίνει δύναμη.
Η «δοκιμή» του νέου ή διαφορετικού παιδιού
Όταν εμφανίζεται ένα νέο παιδί σε μια ομάδα ή όταν κάποιο παιδί διαφέρει από το άτυπο πρότυπο της παρέας, μπορεί να αρχίσει μια διαδικασία «δοκιμής». Αυτή μπορεί να είναι πολύ ήπια στην αρχή: ένα σχόλιο, ένα παρατσούκλι, μια ειρωνική ερώτηση, ένα σπρώξιμο, μια προσπάθεια να το φέρουν σε δύσκολη θέση.
Ο σκοπός αυτής της δοκιμής είναι να φανεί η αντίδραση. Θα γελάσει αμήχανα; Θα φοβηθεί; Θα αντιδράσει υπερβολικά; Θα ζητήσει βοήθεια; Θα έχει φίλους δίπλα του; Θα μείνει μόνο; Θα υπάρξει παρέμβαση εκπαιδευτικού; Όλα αυτά δίνουν πληροφορία στην ομάδα.
Αν η δοκιμή περάσει χωρίς συνέπειες, μπορεί να επαναληφθεί. Αν το παιδί φανεί εύκολος στόχος, η διαδικασία μπορεί να εξελιχθεί σε συστηματικό bullying. Γι’ αυτό τα πρώτα σημάδια έχουν σημασία. Δεν είναι πάντα «αθώα».
Η πρώτη δοκιμή είναι συχνά το σημείο όπου κρίνεται αν η ομάδα θα προχωρήσει ή θα σταματήσει.
Ο «διαφορετικός» ως στόχος
Οι ανθρώπινες κλίκες συχνά στοχοποιούν τον διαφορετικό. Το παιδί που ντύνεται αλλιώς, μιλά αλλιώς, έχει άλλο σώμα, άλλη καταγωγή, άλλη οικονομική κατάσταση, άλλη ιδιοσυγκρασία, διαφορετικά ενδιαφέροντα ή απλώς δεν ταιριάζει εύκολα στο κυρίαρχο πρότυπο της ομάδας μπορεί να γίνει στόχος.
Η διαφορετικότητα από μόνη της δεν είναι πρόβλημα. Πρόβλημα γίνεται όταν η ομάδα τη χρησιμοποιεί ως δικαιολογία για εξουσία, ταπείνωση ή αποκλεισμό. Το παιδί δεν στοχοποιείται επειδή φταίει η διαφορετικότητά του. Στοχοποιείται επειδή η ομάδα επιλέγει να τη χρησιμοποιήσει εναντίον του.
Αυτό είναι κρίσιμο για τους γονείς. Δεν πρέπει να λέμε στο παιδί «μην είσαι έτσι για να μη σε πειράζουν». Πρέπει να το βοηθάμε να σταθεί με ασφάλεια, να έχει στήριξη και να ξέρει ότι η αξία του δεν εξαρτάται από το αν ταιριάζει σε μια κλίκα.
Η διαφορετικότητα δεν προκαλεί το bullying. Η ανάγκη της ομάδας να κυριαρχήσει πάνω στη διαφορετικότητα το προκαλεί.
Όταν η ομάδα αποφασίζει ότι κάποιος είναι «θύμα»
Αν η ομάδα διαπιστώσει ότι ένα παιδί δεν αντιδρά, δεν έχει υποστήριξη, φοβάται να μιλήσει ή δεν υπάρχουν συνέπειες, μπορεί να το κατατάξει άτυπα ως «θύμα». Από εκεί και πέρα, η στοχοποίηση γίνεται ευκολότερη. Το παιδί παύει να είναι απλώς συμμαθητής και γίνεται ρόλος μέσα στην ομάδα: αυτός που κοροϊδεύουμε, αυτός που σπρώχνουμε, αυτός που αποκλείουμε.
Αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, γιατί το παιδί μπορεί να εσωτερικεύσει τον ρόλο. Μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι όντως είναι αδύναμο, ότι δεν αξίζει σεβασμό ή ότι δεν μπορεί να αλλάξει τίποτα. Η ομάδα δεν τραυματίζει μόνο με πράξεις. Τραυματίζει και με την ταυτότητα που επιβάλλει στο παιδί.
Αν αυτό δεν διακοπεί, η κατάσταση μπορεί να παγιωθεί. Γι’ αυτό η παρέμβαση πρέπει να γίνεται νωρίς, πριν ο ρόλος του «θύματος» γίνει κοινωνική πραγματικότητα μέσα στην τάξη ή στην παρέα.
Το πιο επικίνδυνο σημείο είναι όταν το παιδί αρχίζει να πιστεύει τον ρόλο που του επέβαλαν οι άλλοι.
Όταν ο νέος δεν φαίνεται εύκολος στόχος
Αν το παιδί που δοκιμάζεται δείξει σταθερότητα, έχει φίλους, ζητήσει βοήθεια, κρατήσει ψυχραιμία ή φανεί ότι δεν είναι εύκολο να απομονωθεί, η ομάδα μπορεί να αλλάξει στάση. Μερικές φορές δημιουργείται μια άτυπη ανακωχή. «Χώρια και αγαπημένοι», όπως λέει και η λαϊκή έκφραση. Δεν σημαίνει απαραίτητα φιλία. Σημαίνει ότι ο θύτης ή η κλίκα δεν βλέπει εύκολη λεία.
Αυτό όμως δεν πρέπει να παρεξηγηθεί. Δεν λέμε ότι η ευθύνη είναι του παιδιού να αποδείξει ότι δεν είναι θύμα. Η ευθύνη ανήκει στους θύτες και στους ενήλικες που οφείλουν να προστατεύσουν το παιδί. Λέμε ότι η αυτοπεποίθηση, η στήριξη, η κοινωνική σύνδεση και η ικανότητα να ζητά βοήθεια μειώνουν την πιθανότητα να παγιωθεί η στοχοποίηση.
Γι’ αυτό η αυτοπροστασία παιδιών δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι και κοινωνική ανθεκτικότητα. Είναι φωνή, φίλοι, ενήλικες, όρια, σώμα, στάση και εσωτερική βεβαιότητα ότι «δεν είμαι μόνος».
Το παιδί δεν χρειάζεται να γίνει επιθετικό. Χρειάζεται να μην φαίνεται εγκαταλελειμμένο.
Γιατί η λύση δεν είναι απλή
Αν το bullying λειτουργεί μέσα από ομάδα, ιεραρχία και δοκιμή, τότε η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο «μάθε στο παιδί να απαντά». Αυτό μπορεί να βοηθήσει σε ένα επίπεδο, αλλά δεν αρκεί. Πρέπει να αλλάξει και το περιβάλλον που επιτρέπει τη στοχοποίηση.
Χρειάζεται σχολική επίβλεψη. Χρειάζεται εκπαιδευτικός που βλέπει τα πρώτα σημάδια. Χρειάζεται γονιός που ακούει. Χρειάζεται παιδί που ξέρει πού να απευθυνθεί. Χρειάζεται ομάδα συμμαθητών που μαθαίνει ότι η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Χρειάζεται σαφής συνέπεια για τον θύτη και υποστήριξη για το θύμα.
Η λύση δεν είναι να μετατρέψουμε κάθε παιδί σε μικρό μαχητή. Η λύση είναι να μην αφήνουμε την ομάδα να λειτουργεί σαν ανεξέλεγκτη αγέλη. Το σχολείο υπάρχει ακριβώς για να μετατρέπει την πρωτόγονη κοινωνική δυναμική σε παιδεία, σεβασμό και ευθύνη.
Η λύση στο bullying δεν είναι μόνο ατομική. Είναι παιδαγωγική, οικογενειακή και ομαδική.
Σύνοψη
Η φύση και η λειτουργία του bullying έχουν πολλά να κάνουν με την ομάδα. Κάποιος προσπαθεί να επιβληθεί. Κάποιος δοκιμάζει. Κάποιοι ακολουθούν. Κάποιοι σιωπούν. Κάποιος στοχοποιείται. Αν οι ενήλικες δεν δουν αυτή τη διαδικασία, θα εμφανίζονται μόνο όταν η ζημιά έχει ήδη γίνει.
Η αναλογία με την αγέλη βοηθά να καταλάβουμε τη δυναμική της ιεραρχίας, αλλά δεν πρέπει να μας κάνει μοιρολάτρες. Οι άνθρωποι έχουν παιδεία, ευθύνη και δυνατότητα αλλαγής. Το σχολείο υπάρχει για να διδάσκει στα παιδιά ότι η δύναμη δεν δίνει δικαίωμα κακοποίησης και ότι η ομάδα δεν πρέπει να λειτουργεί με αποκλεισμό και φόβο.
Το παιδί που στοχοποιείται χρειάζεται στήριξη, φωνή, όρια, αυτοπεποίθηση και ασφαλείς ενήλικες γύρω του. Η ομάδα χρειάζεται παιδαγωγική καθοδήγηση. Ο θύτης χρειάζεται όρια και συνέπειες.
Το bullying γεννιέται συχνά μέσα στην ομάδα. Γι’ αυτό πρέπει να αντιμετωπίζεται μέσα στην ομάδα, όχι μόνο πάνω στο θύμα.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι το bullying φυσικό φαινόμενο;
Μπορεί να έχει βαθιές ρίζες σε συμπεριφορές κυριαρχίας και ιεραρχίας, αλλά αυτό δεν το κάνει αποδεκτό. Η παιδεία υπάρχει ακριβώς για να περιορίζει τέτοιες συμπεριφορές.
Τι σημαίνει ότι το bullying λειτουργεί σαν μηχανισμός ομάδας;
Σημαίνει ότι ο θύτης συχνά δεν δρα μόνος του. Χρειάζεται κοινό, ακόλουθους, σιωπή ή κοινωνική ανοχή για να ενισχυθεί η συμπεριφορά του.
Γιατί στοχοποιείται το «διαφορετικό» παιδί;
Επειδή η ομάδα μπορεί να χρησιμοποιήσει τη διαφορετικότητα ως αφορμή για αποκλεισμό ή επιβολή. Η διαφορετικότητα δεν φταίει· η κακοποιητική συμπεριφορά της ομάδας φταίει.
Τι είναι η «δοκιμή» στο bullying;
Είναι η πρώτη προσπάθεια πίεσης: σχόλιο, ειρωνεία, σπρώξιμο, απειλή ή αποκλεισμός, με σκοπό να φανεί αν το παιδί είναι εύκολος στόχος.
Τι ρόλο παίζουν οι παρατηρητές;
Μεγάλο. Αν γελούν, σιωπούν ή ακολουθούν, ενισχύουν τον θύτη. Αν ζητήσουν βοήθεια ή δεν συμμετέχουν, μπορούν να περιορίσουν τη δύναμή του.
Πρέπει το παιδί να μάθει να «φαίνεται δυνατό»;
Το παιδί πρέπει να αποκτήσει αυτοπεποίθηση, φωνή, όρια και στήριξη. Δεν χρειάζεται να γίνει επιθετικό. Χρειάζεται να μη μένει μόνο και απροστάτευτο.
Μπορεί μια ομάδα να αλλάξει συμπεριφορά;
Ναι, αν υπάρξει παιδαγωγική παρέμβαση, σαφή όρια, συνέπειες, υποστήριξη του θύματος και εκπαίδευση των παρατηρητών.
Είναι σωστή η αναλογία με αγέλη;
Είναι χρήσιμη ως εικόνα για την ιεραρχία και την επιβολή, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως πλήρης επιστημονική εξήγηση. Οι άνθρωποι έχουν παιδεία, ηθική και επιλογή.
Ποια είναι η ευθύνη του σχολείου;
Να βλέπει τις πρώιμες δοκιμές, να επιβλέπει, να παρεμβαίνει, να προστατεύει το παιδί-στόχο και να μην αφήνει την ομάδα να παγιώσει ρόλους θύτη και θύματος.
Ποιο είναι το βασικό μήνυμα του άρθρου;
Το bullying συχνά λειτουργεί ως διαδικασία ομάδας, ιεραρχίας και στοχοποίησης. Για να το σταματήσουμε, πρέπει να καταλάβουμε και να διακόψουμε αυτή τη διαδικασία νωρίς.
Σχετικά άρθρα
Υπάρχοντα άρθρα στο combatives.gr
Δεν προσθέτω εδώ συγκεκριμένους υπάρχοντες συνδέσμους για το bullying, επειδή οι ακριβείς δημοσιευμένες διευθύνσεις αυτής της ενότητας πρέπει να επιβεβαιωθούν πριν μπουν ως clickable URLs.
Για δημοσίευση στο WordPress, καλό είναι να προστεθούν επιβεβαιωμένοι σύνδεσμοι προς άρθρα όπως:
- Bullying, το ανάθεμα
- Συμπεράσματα για την καταπολέμηση του bullying
- Τι είναι το bullying και τι δεν είναι
- Μορφές ενδοσχολικής βίας
- Γιατί τα παιδιά δεν μιλούν όταν δέχονται bullying
- Σημάδια ότι ένα παιδί μπορεί να δέχεται bullying
- Αυτοπροστασία παιδιών χωρίς επιθετικότητα
- Ο ρόλος των γονιών όταν το παιδί σιωπά
Σημείωση ασφαλείας
Το άρθρο έχει ενημερωτικό και παιδαγωγικό χαρακτήρα. Δεν ενοχοποιεί το παιδί που στοχοποιείται και δεν υποστηρίζει ότι το θύμα πρέπει να λύσει μόνο του το bullying.
Η ευθύνη της παρέμβασης ανήκει στους ενήλικες, στο σχολείο και στην οικογένεια, με στόχο την προστασία του παιδιού και τη διακοπή της κακοποιητικής δυναμικής.
Νομική σημείωση
Το άρθρο δεν αποτελεί νομική συμβουλή. Σε σοβαρά ή επαναλαμβανόμενα περιστατικά ενδοσχολικής βίας, απειλών, εκβιασμού, διαδικτυακού εκφοβισμού ή σωματικής επίθεσης, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πρέπει να απευθύνονται στις αρμόδιες σχολικές, ψυχολογικές ή νομικές αρχές.
Η προστασία του παιδιού προηγείται της αποσιώπησης του προβλήματος.
Σημείωση κατά της ενοχοποίησης του παιδιού
Το παιδί που στοχοποιείται δεν φταίει επειδή είναι διαφορετικό, ήσυχο, μοναχικό, ευαίσθητο ή λιγότερο κοινωνικά δυνατό.
Η ευθύνη ανήκει στη συμπεριφορά του θύτη, στη δυναμική της ομάδας που τον ενισχύει και στους ενήλικες που οφείλουν να παρέμβουν.
Σημείωση εμπειρίας
Το περιεχόμενο βασίζεται στη φιλοσοφία του Combatives Group, όπου η αυτοπροστασία ξεκινά από την αναγνώριση ανθρώπινης συμπεριφοράς, την πρόληψη, την παρατήρηση, την τοποθέτηση και τη διακοπή επικίνδυνων δυναμικών πριν αυτές γίνουν φυσική βία.
Στο bullying, η ομάδα είναι συχνά το πεδίο όπου γεννιέται η απειλή.
Γι’ αυτό η λύση πρέπει να βλέπει και το παιδί και την ομάδα.
Επικοινωνία
Αν θέλετε να μάθετε πώς η πρόληψη bullying, η αναγνώριση ομαδικής πίεσης, η αυτοπροστασία παιδιών, η φωνή, τα όρια και η παιδαγωγική ενδυνάμωση μπορούν να συνδεθούν σε ένα πρακτικό πρόγραμμα, η θεωρία από μόνη της δεν αρκεί.
Επικοινωνήστε με το Combatives Group για εκπαιδευτικά προγράμματα, ενημερωτικές δράσεις και καθοδήγηση γύρω από την ασφάλεια παιδιών, την αυτοπροστασία και την πρόληψη της ενδοσχολικής βίας.
